به‌شي "بابه‌تی هه‌مه‌جۆری پێگە"


فێرخوازی ئازیز : بوونی دڵه‌ڕاوكێ له‌ سنوری ئاسایی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌خۆ ئاماده‌كردن بۆ تاقیكردنه‌وه‌كان فاكته‌رێكی باشه‌ و ئه‌مجۆره‌ له‌ دڵه‌ڕاوكێ به‌ دڵه‌ڕاوكێی ئه‌رێنی ده‌ناسرێت، چونكه‌ به‌م هۆیه‌وه‌ تۆی ئازیز په‌رۆش ده‌بیت بۆ كۆششكردن و به‌ده‌ستهێنانی نمره‌ و ئاستی باش تاكو سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنیت، به‌لاَم هه‌ر كاتێك دڵه‌ڕاوكێ سنوری ئاسایی خۆی تێپه‌ڕێنێت، ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی كه‌ڵك وه‌رنه‌گرتن له‌ تواناكانی خۆت و سوودوه‌رنه‌گرتن له‌و زانیاریانه‌ی له‌كاتی كۆششكردندا به‌ده‌ستت هێناون له‌كاتی تاقیكردنه‌وه‌كاندا. كه‌واته‌ پێویسته‌ بزانیت بۆ دووچاری ئه‌و دڵه‌ڕاوكێ نائاساییه‌ بوویت كه‌ ئه‌و شپرزه‌ییه‌ت بۆ دروست ده‌كه‌ن؟ چۆن خۆت بۆ تاقیكردنه‌وه‌كان ئاماده‌ ده‌كه‌یت تا به ‌بڕوا به‌خۆبوونه‌وه‌ ڕوو بكه‌یته‌ هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌ و ئه‌نجامی باش به‌ده‌ست بهێنیت. 

1- ئه‌گه‌ر كۆششكردنی ڕۆژانه‌ت نه‌بێت و ئه‌ركه‌كانت بۆ چه‌ند ڕۆژێك پێش تاقیكردنه‌وه‌كان هه‌ڵبگریت، ئه‌وا دووچاری دڵه‌ڕاوكێی نه‌رێنی ده‌بیت، چونكه‌ كاتێك ده‌ته‌وێ خۆت بۆ تاقیكردنه‌وه‌كان ئاماده‌ بكه‌یت، ده‌بینیت كاتێكی زۆر كه‌مت له‌به‌رده‌ستدایه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ركێكی زۆردا،‌ بۆیه‌ دووچاری شپرزه‌یی ده‌بیت و ترس داتده‌گرێت و مێشكت جه‌نجاڵ و ئاڵۆز و ده‌روونت نائارام ده‌بێت. 

2- ئه‌گه‌ر كاتی به‌جێهێنانی ئه‌رك و كۆششكردنه‌كانت بخه‌یته‌‌ كاتی نووستن، وه‌ك ئه‌وه‌ی (شه‌وانه‌ هه‌تا دره‌نگ ئێشك بگریت و نه‌خه‌ویت) یان (سه‌ره‌تای شه‌و بخه‌ویت و له‌كاتژمێر 2 یان 3 به‌ره‌به‌یان خۆت بێدار بكه‌یته‌وه‌‌ به‌مه‌به‌ستی كۆششكردن) له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا مێشكت ناحه‌وێته‌وه‌و له‌ خه‌وی ته‌واو بێبه‌ش ده‌بیت. ئه‌مه‌ش واده‌كات مێشكت ماندوو ده‌بێت و وه‌ك پێویست نه‌توانیت كۆشش بكه‌یت، به‌وه‌ش دڵه‌ڕاوكێكه‌ت زیاد ده‌كات و بڕوات به‌خۆت كه‌متر ده‌بێته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌مباره‌دا مێشك ناتوانێت له‌كاتی تاقیكردنه‌وه‌كاندا وه‌ك پێویست فه‌رمانه‌كانی خۆی به‌جێبهێنێت وه‌ك (بیركه‌وتنه‌وه‌، ته‌ركیز). 

3- ئه‌گه‌ر ده‌سته‌واژه‌ی خراپ به‌خۆت بده‌یت، به‌خۆت بڵێیت: (ده‌رناچم، ناتوانم سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنم، ئه‌مساڵ ده‌مێنمه‌وه‌، من ئاستم خراپه‌ و … هتد)، ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی له‌ده‌ستدانی بڕوابوون به‌ خۆت و تواناكانت، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌سه‌رچاوه‌كانی دڵه‌ڕاوكێ.
فێرخوازی خۆشه‌ویست: بۆ ئه‌وه‌ی به‌باشترین شێوه‌ كه‌ڵك له‌تواناكانت وه‌ربگریت و به‌باشی بۆ تاقیكردنه‌وه‌كان خۆت ئاماده‌ بكه‌یت، په‌یڕوه‌ی ئه‌م خالاَنه‌ بكه‌:
1- باشتر وایه‌ له‌كاتی كۆششكردندا ته‌ماشای ته‌له‌فزیۆن نه‌كه‌یت و له‌به‌رده‌م كۆمپیوته‌ردا دانه‌نیشیت و مۆبایله‌كه‌ت كوژاوه‌و هێتفۆن له‌گوێ نه‌كه‌یت.
2- هه‌وای ئه‌و ژووره‌ی كۆششی تێدا ده‌كه‌یت باشتر وایه‌ مامناوه‌ند بێت و پله‌ی گه‌رمای به‌رز یان نزم ته‌ركیزت كه‌م ده‌كاته‌وه‌.
3- به‌برسێتی كۆشش مه‌كه‌ و دوای تێربوونی زۆریش ڕاسته‌وخۆ ده‌ست مه‌كه‌ به‌ كۆششكردن، چونكه‌ لانیكه‌م گه‌ده‌ یه‌ك كاژێر كاتی ده‌وێت هه‌تا پرۆسه‌ی هه‌رس ئه‌نجام ده‌دات، هه‌روه‌ها به‌ برسێتی مه‌چۆ بۆ هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌.
4- كاته‌كانت ڕێك بخه‌: كاته‌كانت دابه‌ش بكه‌ و به‌به‌رده‌وامی كۆشش مه‌كه‌، له‌ هه‌موو یه‌ك كاژێر كۆششكردندا (10) خوله‌ك پشوو بده‌ و له‌م ماوه‌یه‌دا هه‌وای پاكی ده‌ره‌وه‌ی ژووره‌كه‌ت هه‌ڵمژه‌، ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ له‌شه‌و و ڕۆژێكدا (8) كاژێر كۆشش بكه‌یت، ئه‌وا كاته‌كانی كۆششكردنت دابه‌ش بكه‌ به‌سه‌ر سێ به‌شدا (2) كاژێر پێش نیوه‌ڕۆ، (3) كاژێر پاشنیوه‌ڕۆ، (3) كاژێر شه‌وان، ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ (8) كاژێر بخه‌ویت، ئه‌وا (8) كاژێر له‌كاتت بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ له‌ شه‌و و ڕۆژێكدا هه‌وڵبده‌ به‌ چالاكی جۆراجۆر كه‌ڵكی لێوه‌ربگره‌ وه‌ك (وه‌رزشكردن، به‌سه‌ر كردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان، گوێگرتن له‌ موزیك، به‌جێهێنانی ئاره‌زووه‌كانت).
5- گرنگی به‌ نووستن بده‌: مێشكی حه‌واوه‌، گه‌ره‌نتی جێگیربوونی زانیاریه‌كان ده‌دات و له‌كاتی پێویستیشدا ده‌توانێت فه‌رمانه‌كانی خۆی به‌باشی به‌جێبهێنێت، كاتی نووستنت ڕێك بخه‌، هه‌موو شه‌وێك له‌كاتێكی دیاریكراودا بخه‌وه‌، بۆ ئه‌م وه‌رزه‌ نابێت له‌ دوای (12)ی شه‌وه‌وه‌ بمێنیته‌وه‌، شه‌وی تاقیكردنه‌وه‌كانیش ده‌بێت له‌ هه‌موو كاتێكی تر باشتر بخه‌ویت نه‌ك ئه‌و شه‌وه‌ ئێشك بگریت بۆ كۆششكردن.
6- دانیشتنت بۆ كۆششكردن ده‌بێت شێوازێك بێت جه‌سته‌ت حه‌واوه‌ بێت، هه‌ندێ جۆری دانیشتن یان ڕاكشان هه‌یه‌ ماسولكه‌كانی ملت ئازار ده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی سه‌رئێشه‌، دووری نێوان چاوه‌كانت و كتێبه‌كه‌ت ده‌بێت (30) سم بێت.
7- زاڵبه‌ به‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ و ده‌سته‌واژه‌ خراپ به‌خۆدان، پێچه‌وانه‌ی ئه‌مانه‌ ده‌سته‌واژه‌ به‌خۆت بده‌، به‌خۆت بڵێ: (ده‌توانم سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ستبهێنم، به‌ئامانجه‌كانی خۆم ده‌گه‌م، كه‌سه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان له‌ من زیاتر نین، … هتد).
8- یه‌كێك له‌بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فێرخواز وا ده‌زانێت ئه‌و زانیاریانه‌ی به‌ده‌ستی هێناون له‌كاتی تاقیكردنه‌وه‌دا بیری ناكه‌وێته‌وه‌، ئه‌م بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ هه‌موو مرۆڤێك توانای بیركه‌وتنه‌وه‌ و به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌مێشكیدا پارێزراون، ئه‌گه‌ر له‌بارێكی ده‌روونی ئارامدا بێت و مێشكی تێر خه‌و بووبێت و گه‌ده‌یشی خاڵی نه‌بێت.
9- كاتێك له‌ماڵه‌وه‌ به‌ره‌و هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كان به‌ڕێده‌كه‌ویت (كتێب و په‌ڕاو و مه‌لزه‌مه‌)ی ئه‌و وانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ خۆتدا مه‌به‌ بۆ خوێندنگه‌، چونكه‌ چاوخشاندنه‌وه‌ی پێش تاقیكردنه‌وه‌كان و پرسیاركردن له‌هاوڕێكانت ده‌رباره‌ی بابه‌ته‌كان جه‌نجاڵی و شپرزه‌یت بۆ دروست ده‌كه‌ن.
10- كاتێك له‌هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌دا پرسیاره‌كان دابه‌ش ده‌كرێت، خۆت جه‌نجاڵ مه‌كه‌، به‌هێمنی پرسیاره‌كان بخوێنه‌ره‌وه‌، پاشان ده‌ستبكه‌ به‌ وه‌لاَمدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌ی لات ئاسانن، ئینجا بچۆره‌ سه‌ر ئه‌و پرسیارانه‌ی بیركردنه‌وه‌ یان كاتی زیاتری ده‌وێت، دوو وه‌لاَمی دژیه‌ك بۆ یه‌ك پرسیار مه‌نووسه‌، ڕه‌چاوی كات بكه‌، كاتێك فێرخوازێك زوو ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ وا مه‌زانه‌ ئه‌و زیره‌كتره‌، بۆیه‌ تۆ ته‌ركیز بخه‌ره‌ سه‌ر خۆت و وه‌لاَمه‌كانت و گوێ به‌ده‌وروبه‌ر مه‌ده‌، هه‌ركاتێك نائارام بوویت، به‌لوت هه‌ناسه‌یه‌كی قووڵ هه‌ڵمژه‌ و ماوه‌ی (10) چركه‌ هه‌ناسه‌كه‌ت ڕابگره‌ و پاشان به‌ ده‌م هه‌ناسه‌كه‌ت بده‌ره‌وه‌، به‌م پرۆسه‌یه‌ ئارام ده‌بیته‌وه‌. 
دەروونناس – سامان سیوەیلی

کۆمەڵەی خۆراکی ئەڵمانی دەڵێ چەوریی خوارووی سک لە ریزی چەورییە "پێداگر"ەکان دادەنرێ، چونکە بە ئاسانی دانابەزێت و ناتوێتەوە، لە هەمانکاتدا مەترسیی تووشبوون بە شەکرە و نەخۆشییەکانی دڵ زیاددەکات.

کۆمەڵەکە دەڵێ هۆکارێکی سەرەکیی چەوریی ورگ لایەنی دەروونییە، وەکوو دڵەراوکێ و خەمۆکی. هەروەها کەمخەویش هۆکارێکی سەرەکییە. چونکە ئەم هۆکارانە هانی زۆربوونی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ دەدەن، کە پاڵنەرێکی کۆبوونەوەی چەورییە لە جەستەدا.

بۆیە رێنمایی خەڵکی دەکات تەکنیکەکانی خاوبوونەوە ئەنجامبدەن، وەکوو یۆگا و هاوشێوەکانی. هەروەها شەوانە 6-8 کاژێر خەوی ئارامیان هەبێت.

هەروەها پێویستە پێڕەوی رێجیمێکی خۆراکیی تەندروستانە بکرێ، وەکوو زۆر خواردنی سەوزەکان و میوە کەم شەکرەکان و بەرهەمەکانی دانەوێڵە توێکڵدارەکان و کەمخواردنی چەوری، شەکر و فاستفوود.

هەروەها بە نەریتکردنی وەرزشی رۆژانە و جموجووڵ و چالاکیی جۆراوجۆر، چونکە ئەمانە پرۆسەی زیندەپاڵ و سووتاندنی چەورییەکان تاودەدەن.

ئ: سەروەر سالار

بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی ئەمریكی %55 ی پێكهاتەی سوراوی لێو بریتیە لە قوڕقوشم و ئەمەش مەترسی دەخاتە سەر تەندروستی عەقڵی ژنان و لەوانەیە ئاستی زیرەكی وتوانای فێربوونی خانمان كەمبكاتەوە. 

لێكۆڵینەوەكە بەرهەمەكانی 22 كۆمپانیای گەورەی بواری جوانكاری جیهانی لەخۆگرتووە، و لەئەنجامدا دەركەوتووە بەرهەمەكانی 12 كۆمپانیا قوڕقوشمی تێدا بەكاردەهێنرێت و لەسوراوی لێودا بەرزترین ئاستی قوڕقوشمی زیانبەخش بەكاردەهێنرێت كە ئەویش 3.22 بەشە لەملیۆنێكدا. هاوكات د. شۆن بالفری، بەڕێوەبەری بەرنامەی قەدەغەكردنی ژەهراویبوون بە قوڕقوشم لە شاری بۆستۆنی ئەمریكا، هۆشداریدا بەركەوتنی قوڕقوشم ئەگەر بە ئاستی نزمیش بێت مەترسی تەندروستی گەورەی لێدەكەوێتەوە بەتایبەتی تەندروستی عەقڵی مرۆڤ. 
لەلایەكی ترەوە بەگوێرەی لێكۆڵینەوەیەكی ئەمریكی تر، كە گۆڤاری (ساینس) بڵاویكردۆتەوە، كەڵەكەبوونی قوڕقوشم لە خوێندا بۆتەهۆی دواكەوتنی بەرچاو لە تواناكانی مێشكی ئەو ئافرەتانەی تەمەنی 55 ساڵیان تێپەڕاندووە بەتایبەتی یادەوەریی و توانای تێگەیشتن و وەرگرتن. 

هاوكات چالاكوانێكی ژن بێزاری خۆی لە لێكۆڵینەوەكە دەربڕیوە و ئاماژەیكردووە بەوەی ڕەنگە بەشێك لەڕاستی تێدابێت و زۆربەی بەرهەمەكانی جوانكاری چەندین ماددەی كیمیایی تێدابەكاردەهێنرێت، و ڕونیكردۆتەوە سوراوی لێو زیاتر لە 100 ساڵە بەكاردەهێنرێت و ژنان بەدەگمەن بەو هۆیەوە تووشی نەخۆشی عەقڵی بونەتەوە و هۆكاری نەخۆشیە عەقڵیەكانی بۆ خواردنی خواردەمەنی لەقوتونراو-كە قوڕقوشم وەكو مادەی پارێزكار تێیاندا بەكاردەهێنرێت- و پیسبوونی ئاوهەوا و ئەنجامنەدانی وەرزش دەگەڕێتەوه ئەو چالاكوانە جەختیكردۆتەوە پێویستە خانمان بەرهەمی كاركە جیهانیەكان بەكاربهێنن و هۆشداریداوە هەتا سوراوەكانیان بە تەواوی نەسڕنەوە خواردن نەخۆن. 
ــــــــــ 
س: راديوی نه‌وا 


مولحید ئەڵێت : ئایا من تاوانم چیە کە بڕوا بە خودا ناهێنم و ستەم و کاری خراپە ئەکەم لەکاتێکدا خودا خۆی لە ئەزەلەوە ئەوەی نووسیوە لە قەدەری مندا ؟
وەڵام لەدوو خالدا :
١- سەرەتا پێویستە بزانین لە لۆجیکدا ڕێسایەك هەیە ئــەڵێت :
[[ هەرگیز بە سیفەتی زانست ناتوانین کاریگەری لە ماددە بکەین ]]
واتە من کە زانستی ئەوەم هەیە شەقێك لەو پەرداخە بدەم ئاوەکەی ناوی ئەڕژێت ! ئایا تەنها بەو زانستەی کە هەمە ئاوەکەی ڕژا ؟ یان ئەبێ بە کرداری و عەمەلی شەقێکی لێ بدەم ئەوجا ئاوەکەی ئەڕژێت ؟
بەهەمان شێوە کاتێك خودای باڵا دەست ئەو زانستەی هەیە کەوا من بەیانی ئۆتۆمبێلێك ئەکرم و بە عەقڵە ئازادەکەی خۆم بڕیارم داوە ، ئایا خودا زۆری لێ کردم و هانی دام و مەلائیکەتی بۆ ناردم تا ئەم ئۆتۆمبێلە بکرم ؟ بێگومان نەخێر ، بەڵکو تەنها خوای گەورە ئەو [ زانست] ـەی هەبوو کە ئەیکڕم ، واتە زۆری لێ نەکردم .
ئینجا لەوحی مەحفوزیش [ اللــوح المحفوظ ] هەموو ئەو زانستەی خوای گەورەی تیایە کە خوای گەورە ئەزانێت لە ڕابردوو چی ڕوویداوە و لە داهاتووش چی ڕووئەدات ، بەلام ئەم زانستە نابێتە هۆی ئەوەی کار لەمن بکات و من بکات بە کافر ! یان تۆ بکات بە موسڵمان ! ئەسلەن ئێمە هەر نازانین چیمان بۆ نوسراوە لە لوح المحفوظ !!
وە خودای گەورە عەقڵێکی ئازادی بەئێمە داوە بۆیە قسەمان لەگەڵ ئەکات و پێغەمبەران ئەنێرێت بۆ ئەوەی ئەو عەقڵە ئازادە شتێك نەکات پەشیمانی دونیا و قیامەتی لەدوا بێت .
بەلام لێرەدا ئەبێ بزانین مەلائیکەت عەقڵی ئازاد نیە !! بەڵکو تەنها گوێرایەلی ئەکات و سەرپێچی ناکات !
کەواتە تۆ ئازادی چی هەڵدەبژێری لە ژیان بەلام خودا [ زانست ] ی ئەوەی هەیە کەوا لە کۆتاییدا تۆ چی ئەکەی نەوەك زۆرت لێ بکات .
با نموونەیەکی سادە بهێنمەوە :
ئەگەر تۆپێکت هێنا و هەڵتدایە ئاسمان دوای ئەوەی بەرز بوویەوە بۆ کوێ ئەروات ؟
بێگومان دەگەڕێتەوە سەر زەوی !! ئایا تۆ زۆرت لێ کرد بێتەوە سەر زەوی ؟ چویتە ئاسمان و پاڵی بدەی تا بێتەوە سەر زەوی ؟ یان بەخۆی هاتەوە سەر زەوی ؟
کەواتە تۆ تەنها زانستی ئەوەت هەبوو کەوا ئەم تۆپە دێتەوە سەر زەوی نەوەك لەسەرت فەرز کردبێت بێتەوە سەر زەوی بەڵکو تۆپەکە لە ئاسمان ئازاد بوو خۆ ئەیتوانی نەیەتەوە سەر زەوی بەڵام دڵنیابووی کە ئەگەڕێـتەوە سەر زەوی و پێشەکی ئەو زانستەت هەبوو .
یاخود تۆ ئەزانی بەیانی سەعات 5:01 خولەك خۆر هەڵدێت ! ئایا تۆ زۆرت لە خۆر کردووە بۆ ئەوەی لەو کاتە هەڵبێت ؟ یاخود تەنها تۆ زانستێکی پێشوەختەت هەبوو بۆ ڕووداوەکان . 
٢- ئەو کەسەی پرسیارەکەی کردووە هەر خۆی ئەتوانێ لە ماوەی کەمتر لە خولەکێك خۆی بە درۆ بخاتەوە ! چۆن ؟
ئەو ئەڵێت خودا ڕیگرە لەوەی من موسڵمان بم و هیدایەت بدرێم چونکە لە لوح المحفوظ هەموو شتێك نوسراوە !
باشە ئەو کەسەی ئەو جۆرە پرسیارانە ئەکات با هەر ئێستا بچێت دەستنوێژێك هەڵبگرێت و ڕووی بکاتە قیبلە و بڵێت : ( أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمدا رسول الله )
ئایا هیچ کەسێك ڕیگرە لەوەی ئەو کارە بکات و موسڵمان بێت ؟
ئینجا با دوو ڕکات نوێژی تەوبەش بکات .. ئەگەر مەلائیکەتێك لە ئاسمانەوە دابەزی و پێی وت کاکە ئەوە تۆ چی ئەکەیت ؟ بۆچی تۆ پێچەوانەی قەدەری خودا ئەکەیت خۆ لە لوح المحفوظ نوسراوە کە تۆ ئەبێ کافر بیت بۆچی موسڵمان بوویت ؟
ئەگەر ئەمە ڕوویدا ئەوکات ئێوەش حەقی خۆتانە ئەو ڕەخنەیە بگرن .
واتە عەقڵی مرۆڤ ئازادە و خودای گەورە بەهیچ شێوەیەك تەداخول ناکات و بەزۆر بیکاتە موسڵمان یان کافر ! بەڵکو ئەمە لەدەست خۆمانە و تەنها ئەوەیە خودا عيلم و زانستی بەوەهە هەیە لە کۆتاییدا ئێمە چی هەڵدەبژێرین نەوەك ئەو بۆمان هەڵبژێرێ . 

نووسين : کارزان زانست خواز


که‌س نیه‌ له‌ ئێمه‌ به‌ڕێکه‌وتیش بێت دووچاری که‌سێکی له‌خۆبایی نه‌بووبێت له‌ژیانیدا، ئافره‌تێک که‌ هێنده‌ به‌ جوانیه‌که‌یه‌وه‌ ده‌نازێت که‌ منه‌ت به‌سه‌ر ئه‌و زه‌ویەدا ده‌کات کاتێک به‌سه‌ریدا هه‌نگاو ده‌نێت، یاخود سه‌رمایه‌دارێک (به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر تازه‌ پیاکه‌وتوو بێت) که‌وا ده‌زانێت پاره‌ هه‌ڵچنراوه‌کانی ئه‌و په‌یژه‌ به‌رزانه‌یه‌ که‌ ئه‌می گه‌یاندۆته‌ به‌رزیه‌کی ئه‌وتۆ که‌ هه‌موو خه‌ڵکی له‌خوار خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، نووسه‌رێک، ئه‌ستێره‌یه‌کی بواری هونه‌ر، به‌ده‌ستهێنه‌ری بڕوانامه‌یه‌کی به‌رز، هه‌ڵسوڕاوێکی دیاری کۆمه‌ڵگه‌، ڕاگه‌یاندکارێکی ده‌رکه‌وتوو و هه‌ڵکه‌وتوو، خاوه‌ن پۆستێکی ئیداری یان حزبی باڵا و ... تد. ئه‌مجۆرانه‌ دوای ئه‌وه‌ی ناو و ناوبانگی خۆیان ده‌بیستنه‌وه‌ یاخود هه‌ستده‌که‌ن خه‌ڵکانێک سه‌رسامیانن، ئیدی ئه‌وانه‌ی که‌ له‌خۆیان باییده‌بن هه‌ڵسوکه‌وت و تێڕوانینیان بۆ ژیان و خۆیان و خه‌ڵکی به‌ئه‌ندازه‌یه‌ک ده‌گۆڕێت که‌ خۆیان زۆر به‌به‌رزتر و ژیرتر و جوانتر و چاکتر ده‌بینن و هه‌میشه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ به‌رزاییه‌که‌ی زۆر به‌رزه‌وه‌ له‌ خه‌ڵکی بڕوانن خه‌ڵکی به‌ بچوکتر له‌خۆیان ده‌بینن، بیروڕاکانی ئه‌وانی دیکه‌یان لا بێبایه‌خه‌ و پێیان وایه‌ هه‌موو شتێکی خۆیان له‌سه‌روو هه‌موو شتێکی ئه‌وانی دیکه‌وه‌یه‌. 

که‌سه‌ له‌خۆباییه‌کان که‌سانی خۆشه‌ویست نین له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دا و هه‌میشه‌ ده‌که‌ونه‌ به‌ر ڕه‌خنه‌ و تیر و توانجی ئه‌و که‌سانه‌ی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌که‌ن، یاخود ناچارن مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بکه‌ن. 

ڕێکه‌وتووه‌ حوکمی له‌خۆباییبوون دراوه‌ به‌سه‌ر که‌سێکدا، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی لێی نزیک ده‌بینه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌که‌ین بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌و که‌سه‌ له‌خۆبایی نیه‌ و ئێمه‌ له‌ حوکمه‌که‌ماندا هه‌ڵه‌بووین. 

به‌مه‌به‌ستی ئاشنابوونمان به‌م‌ چه‌مکه‌ و مه‌ودا ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی و که‌سێتییه‌کانی که‌سی له‌خۆبایی، گرنگه‌ له‌ چه‌ند وێستگه‌یه‌ک هه‌ڵوه‌سته‌ بکه‌ین.

خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سی له‌ خۆبایی: 

بۆ ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنێکی دروستمان ده‌رباره‌ی که‌سێتی که‌سی له‌خۆبایی هه‌بێت، گرنگه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سی له‌خۆبایی بگه‌ین و ئاشنابین پێیان:
1- که‌سی له‌خۆبایی هه‌ست به‌ مه‌زنی خۆی ده‌کات و پێی وایه‌ ئه‌م گه‌ردوونه‌ له‌به‌رخاتری ئه‌و دروستبووه‌.
2- که‌سی له‌خۆبایی پێی وایه‌ هیچ که‌موکوڕیه‌کی نیه‌ و له‌ باری که‌ماڵدایه‌.
3- که‌سی له‌خۆبایی هیچ قسه‌یه‌ک په‌سه‌ند ناکات که‌ له‌گه‌ڵیدا ده‌کرێت و پێی وایه‌ هه‌موو ڕاستیه‌کان لای خۆیه‌تی به‌ته‌نها.
4- که‌سی له‌خۆبایی خۆپه‌رسته‌ و به‌رده‌وام چاوی له‌ که‌ڵک وه‌رگرتنه‌ له‌ که‌سانی تر و خۆی هیچ نابه‌خشێت، ته‌نها به‌بوونی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ک له‌وانی تر نزیک ده‌بێته‌وه‌.
5- هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ی ده‌بێت له‌وانی دیکه‌ که‌ یارمه‌تی بده‌ن و له‌گه‌ڵیدا بوه‌ستن له‌کاتی پێویستدا.
6- که‌سی له‌خۆبایی به‌رده‌وام ئه‌و مافه‌ به‌خۆی ده‌دات که‌ هه‌ڵبچێت و هه‌ڵبشاخێت به‌ڕووی ئه‌وانی تردا و هه‌ستیان بریندار بکات و گوێ به‌هه‌ست و شکۆی ئه‌وانی تر نه‌دات.
7- که‌سی له‌خۆبایی زوو شتی له‌بیر ده‌چێته‌وه‌ و زوو هه‌ڵده‌چێت و توانای کۆنترۆڵ کردنی خودی خۆی نیه‌.
8- که‌سی له‌خۆبایی ته‌نها له‌کاتێکدا گوێ بۆ که‌سانی تر ده‌گرێت ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌که‌ی هه‌بێت له‌گه‌ڵیاندا، ده‌نا هیچ گوێ به‌ بیروبۆچوونی ئه‌وانی تر نادات و به‌بێ نرخ سه‌یری که‌سانی تر و ده‌ستکه‌وت و بیروبۆچوونه‌کانیان ده‌کات.

له‌نێوان بڕوابه‌خۆبوون و له‌خۆباییبووندا:
وته‌یه‌ک هه‌یه‌ ده‌ڵێت: (له‌نێوان بڕوابه‌خۆبوون و له‌خۆباییبووندا تاڵه‌ موویه‌ک هه‌یه‌).
ئه‌گه‌ر بڕوابه‌خۆبوون تێڕوانێکی پۆزه‌تیڤانه‌ بێت به‌رامبه‌ر خود و تواناکانی خۆمان و مامه‌ڵه‌یه‌کی دروست بێت بۆ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی هه‌ڵیانده‌هێنین له‌ ئه‌نجامدانی کار و به‌دیهێنانی ئامانج و خه‌ونه‌کانماندا، به‌ڵام له‌خۆباییبوون خۆبه‌زلزانین و خۆ به‌ مه‌زن زانین و وه‌همی گه‌یشتن به‌ که‌ماڵه‌، به‌جۆرێکی تر ده‌توانین بڵێین له‌ باوه‌ڕ به‌خۆبوو شانازی به‌و توانا و خاڵه‌ پۆزه‌تیڤانه‌ی ژیانییه‌وه‌ ده‌کات که‌ هه‌یه‌تی و له‌ئه‌نجامی (سه‌رکه‌وتنی یه‌ک له‌دوای یه‌ک و توانای بڕینی ئاسته‌نگ و سه‌ختیه‌کانی ژیانی و دانایی له‌ مامه‌ڵه‌کردندا) ئه‌و تێڕوانینه‌ پۆزه‌تڤانه‌ بۆ خود دروست ده‌بێت، واته‌ ڕێز دانانێکی واقعیانه‌یه‌ بۆ توانسته‌کانی خود، به‌ڵام که‌سی له‌خۆبایی ڕێزگرتنه‌که‌ی ناواقعیانه‌یه‌ یاخود ڕێز له‌ تواناکانی خۆی ناگرێت وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌تی. له‌خۆباییبوون سه‌رسامبوونێکی به‌هێزه‌ به‌ خود و توانا یان به‌هره‌ یان لێهاتووییه‌کی دیاریکراوی که‌سه‌ له‌خۆباییه‌که‌. 

هه‌ربۆیه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی باوه‌ڕیان به‌خۆیان هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر زێده‌ڕۆیی بکه‌ن له‌ ڕێزگرتن له‌ تواناکانی خۆیان و پێیان وابێت ده‌توانن هه‌موو شتێک بکه‌ن و هه‌رچیان بوێت سه‌رکه‌وتوو ده‌بن تیایدا ئه‌وا ئه‌گه‌ر زۆره‌ له‌حاڵه‌تی له‌خۆباییبوون نزیک ببنه‌وه‌ و بکه‌ونه‌ خانه‌ی ئه‌و حاڵه‌ته‌ نائاساییه‌وه‌. 

ئه‌گه‌ر هه‌موو که‌سێک مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێت شانازی به‌ ده‌ستکه‌وت و خاڵه‌ به‌هێز و تواناکانی خۆیه‌وه‌ بکات و له‌ خودی خۆی ڕه‌زامه‌ند بێت، به‌ڵام کاتێک زێده‌ڕۆیی له‌م شانازی کردن و ڕه‌زامه‌ندیه‌ به‌رامبه‌ر خود کرا ئه‌وا وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ که‌سه‌که‌ به‌رده‌وام فوو به‌ خودی خۆیدا بکات، ئه‌و کاته‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ تێڕوانینی خۆیدا خۆی به‌ باڵاتر و به‌رزتر ببینێت، به‌ڵام له‌ تێڕوانینی خه‌ڵکدا بچوک و گرنگنه چونکه‌ ئه‌و قه‌واره‌ وه‌همیه‌ی که‌سه‌ له‌خۆباییه‌که‌ بۆ خۆی داناوه‌ ته‌نها له‌ دیدی خۆیه‌وه‌ ئه‌و قه‌واره‌یه‌ بوونی هه‌یه‌ و ده‌وروبه‌ره‌که‌ی قه‌واره‌ ڕاسته‌قینه‌که‌ی ده‌زانن چۆنه‌ و چه‌نده‌‌.

که‌سی له‌خۆبایی و ده‌وروبه‌ر:
هه‌روه‌ک ئاماژه‌مان پێدا که‌سی له‌خۆبایی په‌سه‌ند و خۆشه‌ویست نیه‌ له‌ناو خه‌ڵکیدا، خه‌ڵکی به‌گشتی حه‌ز به‌ تێکه‌ڵی و مامه‌ڵه‌کردنی که‌سانی له‌خۆبایی ناکه‌ن مه‌گه‌ر ناچاربن. 

که‌سه‌ له‌خۆباییه‌کان هه‌میشه‌ که‌ڵک له‌ که‌سانی ده‌روون لاواز و که‌سێتی لاواز ده‌بینن، چونکه‌ ئه‌م که‌سه‌ لاواز و هیچ له‌بارنه‌بووانه‌ ‌به‌رده‌وام به‌ شان و باڵای ئه‌واندا هه‌ڵده‌ده‌ن و هێنده‌ی تر هه‌ست به‌ مه‌زنایه‌تی لای که‌سه‌ له‌خۆباییبووه‌کان تۆختر ده‌که‌نه‌وه‌ و پاڵنه‌ره‌کانیان به‌م ئاڕاسته‌یه‌دا تێر ده‌که‌ن. که‌سه‌ له‌خۆباییبووه‌کان به‌رده‌وام حه‌ز به‌ مامه‌ڵه‌کردنی ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ ده‌که‌ن، چونکه‌ خۆیان به‌سه‌ر ئه‌و لاواز و بوده‌ڵانه‌دا باده‌ده‌ن و ئه‌وانیش به‌چاوی که‌سانی مه‌زن و که‌م وێنه‌ و هه‌ڵکه‌وتوو لێیان ده‌ڕوانن.، هه‌ربۆیه‌ که‌سی له‌خۆبایی خۆی به‌دوور ده‌گرێت له‌و په‌یوه‌ندی و هه‌ڵوێسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌یان ده‌کاته‌وه‌ یاخود وه‌ک که‌سێکی نه‌خۆش لێی ده‌ڕوانێت نه‌ک که‌سێکی مه‌زن. 

که‌سه‌ له‌خۆباییه‌کان جیهانێکی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ و هه‌میشه‌ دووچاری به‌رکه‌وتن ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ جیهانه‌که‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا، به‌مهۆیه‌وه‌ به‌رده‌وام هه‌وڵی دروستکردنی ئه‌و که‌شانه‌ ده‌دات که‌ به‌جیهانه‌که‌ی خۆی نزیکه‌ و هه‌وڵی دروستکردنی په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌و کاره‌کته‌رانه‌دا ده‌دات که‌ ڕۆڵ ده‌گێڕن له‌و جیهانه‌ تایبه‌ته‌ی ئه‌ودا.
که‌سی له‌خۆبایی ناتوانێت له‌گه‌ڵ که‌سانی له‌خۆبایی هاوشێوه‌ی خۆیدا هه‌ڵبکات و بگونجێت، چونکه‌ هه‌ریه‌که‌ له‌م له‌خۆباییانه‌ پێی وایه‌ خۆی له‌سه‌روو هه‌موو مرۆڤایه‌تیه‌وه‌یه‌. 

خاکیبوون پێچه‌وانه‌ی له‌خۆباییبوونه‌، بۆیه‌ هه‌میشه‌ که‌سه‌ خاکیه‌کان ڕۆح سووکتر و خۆشه‌ویستترن له‌لای ده‌وروبه‌ر و ئاماده‌ی قوربانی به‌خشین و ڕه‌چاوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی ده‌که‌ن و زیاتر ده‌توانن واقعیبن. 

دوا وته‌:
(ئه‌ی مرۆڤه‌ له‌خۆباییه‌کان، ئێوه‌ چه‌نده‌ ئه‌وانی تر به‌بچوک ده‌بینن دڵنیابن ئه‌وانی تر ئێوه‌ به‌بچوکتر ده‌بینن، له‌خۆباییبوون وه‌ره‌می عه‌قڵ و ده‌روون و ڕه‌فتاره‌، هه‌ڵاوسانی تێڕوانینه‌ بۆ خود، ئێوه‌ ناتوانن به‌خته‌وه‌ر بن چونکه‌ ناتوانن وه‌ک مرۆڤێکی ئاسایی ژیان بکه‌ن، مرۆڤی ژیر و ده‌رووندروست نه‌ پله‌ و پایه‌ و پۆست، نه‌ده‌سه‌ڵات و سه‌روه‌ت و سامان، نه‌ ده‌ستکه‌وت و نه‌ توانا و نه‌ به‌رهه‌مه‌کانی، دووچاری له‌خۆباییبوونی ناکات، ئه‌وه‌ که‌سه‌ نه‌خۆشه‌کانن دووچاری ئه‌م ئافاته‌ ده‌بنه‌وه‌، دواجاریش نه‌ک له‌به‌رده‌می وه‌یشوومه‌یه‌کدا به‌ڵکو له‌به‌رده‌می ئه‌و میکرۆبه‌ی که‌ به‌چاو مرۆڤ نابینرێت چۆک داده‌ن و پووچێتی خۆیان بۆ ده‌رده‌که‌وێت) 

ده‌روونناس سامان سیوه‌یلی 


بریتی یە لە بڵاو بوونەوەو نەمانی خەپلەی ئیسفەنجی نێوان بڕبڕەکان کە بە زۆری لە نێوان بڕبڕەی بێنجەم و خەپلەی دوای ئەودا ڕوودەدات یا خوود لە نێوان ھەردوو بڕبڕەیەکی تردا.

بێنج ھۆکاری سەرەکی تووش بوونی ئینزلاق !

١- تێکجوونی ئەندازەیی خەبلەکە وا دەکات بڕبڕەکە بەرەو بێشەوە بڕوات ئەمە زیاتر لە ئافرەتی دووکیان دا ڕوودەدات

٢- تێکجوون لە لێواری خەبلەکاندا ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەڵوەشانی خەبلەکە ئەمە زیاتر لە کەسانی وەرزشکاردا ڕوودەدات

٣- تێکجوون و جیابوونەوەی بەشەکانی خەبلەی نێوان بڕبڕەکە ئەمەش بەھۆی بەتەمەن داجوونەوە

٤- بەرکەوتنێکی بەھێز کە بەر بڕبڕەکان دەکەوێت و کاردەکاتە سەر بڕبڕەو خەبلەکان

٥- ھۆکاری نەخۆشی ئێسک وەک شێرپەنجەی ئێسک و کەمی کالسیۆم و فیتامین (دی)

نیشانەکانی ئینزلاق ؟

* ئازار لەبەشی بشتەوەدا لە نیشانە ھەرە باوەکانە

* کاتێک نەخۆش بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر پێ دەبێت وا ھەست دەکات ئازارەکە بەرەو خوارەوە دەجێت و ئەمەش بەھۆی ئازاری زۆر لەسەر بڕبڕەکان

جارەسەر ئینزلاق ؟
بە خۆشحاڵیەوە لە زۆربەی کاتدا بێویست بە نەشتەرکەری ناکات بەڵکو تەنیا نەخۆش دەتوانێت بە بشوودان بۆ ماوەیەکی زۆر ،کەم کردنەوەی جەمانەوەو دەست نەدانە شتی قورس بەرەو باشتر بوون بجێت
خواردنی شیر و بەرھەکانی سوود دەگەیەنێت بە نەخۆشەکە

بەھێزکردن و جالاک کردنەوەی ماسوولکەکانی سک یارمەتی ئاسایی بوونەوەی ئەندازەی دڕکە بەتک و بڕبڕەکان دەدات

ئەوانەی ئازاریان زۆرە دەرمانی ئازار شکێن وەک (مۆبیک) ودزە ھەوەکان سوودی بۆیان ھەیە،بەڵام ئەکەر ئازارەکە زۆر بەھێز بوو کواسترایەوە بۆ بەشەکانی خوارەوە ئەوا دەرزی کۆرتیزۆن بە ڕێگەی نێوان بڕبڕەکان یا ھەندێ ڕێکەی تر سوودی بۆ نەخۆش ھەیە 

ن: د. سۆران محمد غریب 



خانەي حيكمەت (بيت الحكمە)
(يەكەم بنكەي ڕۆشنبيري) (يەكەم زانكۆ لەجيهاندا)
.....................................
ئەم بنكە زانستيە بۆ يەكەمجار لەسەردەمي خەليفەي موسڵمانان (هارون الرشيد 786-809ز)دا دامەزرا، بەڵام لەدەوراني كوڕەكەي (مەئموندا 813)ز زياتر گەشەسەندني بەخۆوە بيني و بەشە زانستيەكاني لەيەكتري جياكرايەوە كە بەشي (وەرگێران، بەرگ تێگران، نوسەران، فەرمانبەران،...) هەروەها بەشەكاني (بيركاري، فەلەك، كيميا،پزيشكي،...) موسڵمانەكان لەم سەردەمەدا هەڵمەتێكي گەورەي وەرگێرانيان دەست پێكرد لەكتێبە زانستيەكاني شارستانيەتە كۆنەكان لەوانە زمانەكاني (يۆناني، سرياني، هيندي، فارسي،...) و دەستيان بە وەرگێران و شيكاري ئەو كتێبە كرد و چەندان كتێبي تر و لێكۆڵينەوەي زانستي تريان لەسەر بينياتناو پەرەياندا بەتەواوي زانستەكان. لە بەناوبانگترين وەرگێرەكانيش (حونەين كوڕي ئيسحاق، يوحنا كوڕي ماسويە، ئەلكندي،.....).
بەجۆرێك كاتێ‌ كە مەغۆل لەساڵي 1258شاري بەغدادي كاول و وێران كرد، ئەم خانەيە خاوەني زياتر لە (300000)ناونيشاني كتێب بوو.
...............................
سەرچاوەكان
1. د.كمال السامرائي: مختصر تأريخ الطب العربي، ج1/ 363.
2. ابن النديم: الفهرست.
3. د.سليم الحسني: 1001اختراع و اختراع

پ/ شارستانيەتي ئيسلامي


بۆ ئه‌وه‌ی بزانن دڵتان ته‌ندروسته‌، ده‌بێت گرنگی به‌ نیشانه‌كانی بده‌ن كه‌ هه‌ندێكجار نیشانه‌كانی ئاشكرایه‌ و به‌ شێكی تری ئاشكرا نییه‌. 

1ـ وزه‌یه‌كی زۆر:له‌ نیشانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی نه‌خۆشی دڵ، هیلاكی زۆره‌. ئه‌گه‌ر دوای رۆژێكی پڕ له‌ چالاكی هێشتا وزه‌ی ئه‌وه‌تان هه‌یه‌ بۆ میوانیه‌ك بڕۆن، ئاماژه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵتان ته‌ندروسته‌. 

2ـ لێدانی دڵ:به‌ هه‌ست كردن‌ لێدانی دڵتان كۆنترۆڵ بكه‌ن. لێدانی دڵی كه‌سێكی ته‌ندروست ده‌بێت 72 جار بێت له‌ هه‌ر خوله‌كێكدا و لێدانی 70-80 نیشانه‌ی دڵێكی ته‌ندروسته‌. 

3ـ هه‌ناسه‌ دانی رێك:ئه‌وانه‌ی دڵیان لاوازه‌، هه‌ناسه‌ دانیان رێك نییه‌. ئه‌گه‌ر دوای سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر په‌یژه‌یه‌كدا، دووچاری كه‌می هه‌ناسه‌ ده‌بن كێشه‌ی دڵتان هه‌یه‌. 

4ـ توڕه‌یی:ئه‌وانه‌ی دڵیان لاوازه‌، زوو توڕه‌ ده‌بن و كاتێك توڕه‌ ده‌بن ئاره‌قه‌ ده‌كه‌ن. 

5ـ كۆنترۆڵی په‌ستانی خوێن:پێوسته‌ به‌رده‌وام په‌ستانی خوێن كۆنترۆڵ بكه‌ن. باشترین ئاستی په‌ستانی خوێن120.80. 

6ـ توند بوونی ده‌روبه‌ری سینگ:كاتێك هه‌ست به‌ ره‌قی ده‌وروبه‌ری سینگ ده‌كه‌ن، نیشانه‌ی جه‌ڵته‌ی دڵی لاوازه‌، ئه‌گه‌ر تا ئێستا دووچاری ئه‌م حاڵه‌ته‌ نه‌بوون، دڵتان ته‌ندروسته‌. 

7ـ نه‌بوونی كۆلیسترۆڵی زیان به‌خش:دوای ته‌مه‌نی 30 ساڵیه‌وه‌، پشكنین بۆ رێژه‌ی كۆلیسترۆڵ و گلیسیریدی خوێن بكه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌نجامه‌كه‌ی ته‌ندروست بێت، دڵتان كێشه‌ی نییه‌. 

8ـ تێستی سترێس:باشترين رێگه‌یه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ كه‌ ئایا دڵتان له‌ژێر په‌ستاندایه‌ یان نا. 

ـــــ 
n r t 2


جۆرەكانی شیزۆفرینیا:-
نیشانە و خاسیەتەكانی هەموو ئەو كەسانەی كە تووشی شیزۆفرینیا دەبن وەك یەك نین و جیاوازی لە نێوانیان هەیە و لە جۆر و گروپێكەوە بۆ جۆر و گروپێكی تر دەگۆڕێ, دەروونزان و پزیشكەكان شیزۆفرینیا بەسەر چەند گروپێكدا دابەش دەكەن كە ئەمانەی لای خوارەوەن:- 

1- هیبیفرینیا (Hebephrenia):-
ئەم جۆرە بە زۆری لە قۆناغی لاوێتیدا سەرهەڵدەدات و ڕەفتاری ئەو كەسانەی لە ئەم جۆرەن زۆر منداڵانەیە و پەنا بۆ میكانیزمی دەروونی (گەڕانەوە, نكوص) دەبەن واتە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی منداڵی و هەڵس و كەوتێك كە لەگەڵا تەمەنی ئەو كەسانەدا ناگونجێ, بۆ نموونە ئەو جۆرە نەخۆشانە بە ئاشكراو بە بەرچاوی خەڵكەوە خۆیان ڕووتدەكەنەوە و پەنا بۆ خووی نهێنی (دەستپەڕ) دەبەن و هیچ شەرم و حەیایەكیان وەك كەسانی ئاسایی نییە و بە هیچ شێوەیەك ڕەچاوی داب و نەریت و بەها كۆمەڵایەتی و ئاینییەكان ناكەن.
لەلایەكی تریشەوە زۆر خەمسارد و بێباكان و توانای خۆخستنە شوێنیان نییە و سۆز و عاتیفەیان وەك كەسانی ئاسایی نابێت, بۆ نموونە ئەگەر كەسێكی زۆر نزیكیشیان بمرێت ئەوان گوێی پێنادەن و وا هەست دەكەن كە كەسێكی بێگانە مردووە و ئەوان نایناسن. سەرەڕای بوونی هەڵوەس و قسە هەڵبزڕكاندن و قسەی نابەجێ, تەنانەت هەندێك جار كەسانی چواردەوریش لە قسەكانیان تێناگەن. 

2- بەتەختەبوون (كەتاتۆنیا) (Catatonia):-
ئەوانەی كە لە ئەم گروپەن ئەوا زۆرجار وەك تەختە ڕەق دەبن و بۆ ماوەیەكی زۆر لە یەك جێگادا ڕادەوەستن یان دادەنیشن, تەنانەت ئاگاشیان لە كەسانی چواردەوریان نامێنێ و بە هیچ شێوەیەك ناجوڵێن, بۆ نموونە ئەگەر یەكێك یان خۆیان دەستیان بەرزبكەنەوە ئەوا دەست ناهێننە خوارەوە بەڵكو بۆ ماوەیەكی زۆر هەر دەستیان بۆ سەرەوە بەرز دەكەنەوە و نایگۆڕن وەك بەشێكی لەشی ئەوان نەبێت.
لەلایەكی تریشەوە كەسانی كۆمەڵایەتی پۆزەتیڤ و كارانین زۆرجار مان لە نانخواردن دەگرن یان زۆر عیناد و كەللەڕەق و شەڕخواز دەبن و قسە لەگەڵ كەس ناكەن و قسەشیان لەگەڵ بكرێت وەڵامی كەس نادەنەوە, سەرەڕای ئەوەش گرنگی بە پاك و خاوێنی خۆیان نادەن و ڕیش و سەریان ناتاشن و جلەكانیان ناگۆڕن. 

3- سادە (Simple):-
بەدەگمەن كەسانی سەر بە ئەم گروپە نیشانە سەرەكییەكان و زەحمەتەكان لە لایان دەردەكەوێت, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وردە وردە توانا و لێهاتوویەكانیان لە دەست دەدەن و وا دەردەكەون كە ئەمانە كەسانی كەم عەقڵ و بیركۆڵن و ئاگایان لە ئەم جیهانە نییە كە هەموومانی تێدا دەژین, واتە توانای لێك جیاكردنەوەی دیاردەكانی ژیانیان نییە و توانای پێشبینی كردن و بیركردنەوە لە داهاتوویان زۆر لاوازە, هەروەها هیچ تام و خۆشییەك لە ژیان نابینن, بۆیە گۆشەگیری و دوورەپەرێزی هەڵدەبژێرن, لە كاتێكدا هەڵوەسە و قسە هەڵبزڕكاندنیان زۆر كەمە. 

4- شیزۆفرینیای دەروونی (العصابی) (Pseudoneurotic):-
بە زۆری ئەم جۆرە لە قۆناغی هەرزەكاری و لاوێتیدا سەهەڵدەدات و سەرەتا ئەم جۆرە كەسانە بە دەست هەندێك كێشە و گرفتی دەروونی جۆراوجۆرەوە دەناڵێنن و دواتر بەرەو شیزۆفرینیا دەڕوات و نیشانەكانی شیزۆفرینیا لەلایان دەردەكەوێت. لە گرنگترین نیشانەكانی ئەم جۆرە ئەوەیە كە سارد و سڕ و هەندێك جار شەڕانی و توند و تیژ یان بێباك لە ژیان و ڕووداوەكانی, هەروەها زۆرجار گرنگی بە بابەتی سێكسی دەدات و زیاد لە پێویست خۆی پێوەخەریك دەكات, ئینجا ئەگەر ئەو نیشانانە بمێنێ و حاڵەتەكەش بەردەوام بێت و چارەسەرنەكرێت, ئەوا خاوەنەكەی بەرەو شیزۆفرینیای ڕاستەقینە دەبات. 

پارانۆیا (Paranoia)
ناتوانین وەك پێویست لە شیزۆفرینیا تێبگەین, ئەگەر باسی پارانۆیا نەكرێت, كە هەرچەندە زۆر كەم و دەگمەنە و ژمارەیەكی زۆر كەم لە خەڵكی تووشی دەبن, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا گرنگی خۆی هەیە و پەیوەندیەكی بە هێزی بە شیزۆفرینیاوە هەیە, تەنانەت هەندێك لە زاناكان لە ئەو بڕوایەدان كە پارانۆیا بەشێكە لە شیزۆفرینیا و نەخۆشی و حاڵەتێكی جیا نییە. 

خاسیەت و نیشانەكانی پارانۆیا:-
نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە كەم یان زۆر لەلای زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵا هەیە, لەبەرئەوەی بوونی كەمێك لە ئەو نیشانانە لەلای كەسی نۆرمەڵا و ئاسایی پێویستە, بەڵام كاتێك زۆر دەبێت و لە ڕێژەی ئاسایی خۆی دەردەچێت, ئەو كاتە دەبێت بە نەخۆشی و گرفت بۆ خاوەنەكەی دروست دەكات. ڕەگەز و نیشانەی سەرەكی حاڵەتی پارانۆیا بریتیە لە نبوونی متمانە (پقە) و بڕوا بە خەڵكی, سەرەڕای گومانكردن لە نیەت و ڕاز و نیازیان, دەتوانین بە كورتی ئاماژە بۆ گرنگترین نیشانە و خاسیەتەكانی پارانۆیا بكەین, كە ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- بەردەوام گومانی لە كەسانی چواردەوری هەیە و متمانەیان پێناكات و بە چاوی ترس و دوودڵی سەیریان دەكات.
2- زۆر هەستیارە و بەردەوام لە كەمیندایە بۆ ئەوەی بچووكترین زانیاری دەربارەی ڕاز و نیازی كەسانی چواردەوری دەست بكەوێت و بە ئەو كارەش دڵخۆشی خۆی بداتەوە و گومان و دوودڵیەكانی ببێت بە ڕاستی.
3- بەردەوام پێشبینی فرت و فێڵ و تەڵەكە بازی و شتی خراپ لە كەسانی تر دەكات, سەرەڕای ئەوەش كەسانی چواردەوری چەند دڵسۆز و ڕاستگۆ بن, ئەوا ئەم هەر گومانیان لێدەكات.
4- لە ئەو بڕوایەدایە كە ڕەفتار و هەڵس و كەوت و قسەی كەسانی تر دژی ئەون.
5- بەردەوام بە ئەو ئاڕاستەیە كاردەكات كە مانای دوای ووشەكان و مەبەستی ڕاستەقینەی ڕەفتار و هەڵس و كەوتەكان بزانێ و بە ناخ و قوڵایی مانای شتەكاندا بچێتە خوارەوە, چونكە لە ئەو بڕوایەدایە كە هەموو ووشەیەك دوو جۆر مانای هەیە, یەكەمیان ڕواڵەت و دیارە ئەوی تریان شاراوە و مانادارە.
6- هەموو لۆمە و ڕەخنە و گلەیەكانی كەسانی تر ڕەتدەكەنەوە و هەست بە بەرپرسیاریەتی ناكەن و لە ئەرك و چالاكییەكانی ژیانی ڕۆژنای خۆیان ڕادەكەن سەرەڕای ئەوەش بەرپرسیاریەتی سەرنەكەوتنەكانی خۆیان دەخەنە ئەستۆی كەسانی تر.
7- زۆربەی كات لە حاڵەتێكی گرژی و هەڵچوونیدا دەژین و زۆر بە پرتە و بۆڵە و گلەین.
8- زۆر حەز بە ڕواڵەت و چوونە ناو وردەكاریەكان و گەڕان بە دوای پەراوێز و لێكدانەوەی دیاردەكانی ژیان دەكات.
9- نیشانەكانی حەسوودی و غیرە و سارد و سڕی عاتیفی لەلایان دیار و باوە. 

جۆرەكانی پارانۆیا
پارانۆیا چەند جۆرێكی هەیە كە بە پێی سروشت و ناوەڕۆكی وەهم و بیر و باوەڕە نادروستەكان جیاوازن, لە گرنگترین جۆرەكانیشی ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- پارانۆیای چەوساندنەوە (الاضطهادیە):-
ئەم جۆرە لە گرنگترین و دیارترین جۆرەكانی پارانۆیایە, كەسانی تووشبوو بە ئەم جۆرە مێژوویەكی دوور و درێژیان لەگەڵ گومان و دوودڵی و بێ متمانەیی بە كەسانی چواردەور هەیە, واتە ئەم جۆرە كەسانە لە ئەو بڕوایەدان كە كەسانی تر دەیچەوسێننەوە و مافەكانی پێشێل دەكەن و پلانی لەناوبردی دادەڕێژن و زۆربەی كەس بە دوژمنی خۆی دەزانێ و جاری واش هەیە شەڕانی و توند و تیژ دەبێت و هێرش دەكاتە سەركەسانی بێتاوان بە بیانووی ئەوەی ئەو كەسانەی دەیانەوێ ئازاری بدەن بۆیە ئەو دەست پێشخەری كردووە و پەلاماری ئەوانی داوە.
2- پارانۆیای لووتبەرزی و خۆبە گەورەزانین (العظمە):-
خاوەنی ئەم جۆرە خۆی زۆر بەگەورە دەزانێ و هەندێكجار دەڵێ من نێردراوی خودام بۆ سەر زەوی یان من محمدی مەهدیم و تەنها من دەتوانم جیهان لە خودانەناسان پاك بكەمەوە یان من گەورەترین شۆڕشگێڕم. واتە مێشكی پڕە لە ئەو جۆرە بۆ چوونانە و بەردەوام خۆی پیشان دەدات كە گەورەترین هێز و دەسەڵاتی هەیە و دەبێت هەموو كەس ملكەچی ئەو بن.
3- پارانۆیای شەهوانی و هەوەسبازی (الشهوانیە):-
وەهم و خەیاڵی ئەم جۆرە كەسانە ئەوەیە كە وا لە كەسانی چواردەوری دەگەیەنێ ئەو خۆشەویست و سەرنج ڕاكێشە و چەندەها كەسی ناوداری وەك ئەكتەرەكانی سینەما یان گۆرانی بێژی ناودار یان شاژن و خاوەن دەسەڵاتدارەكان خۆشیان دەوێ و بەردەوام داوای پەیوەندی لەگەڵ دەكەن, بەڵام ئەم زۆربەیان ڕەتدەكاتەوە, واتە سوارچاك و دۆنجوانی سەردەمی خۆیەتی.
4- پارانۆیای هاوسەرگیری:-
لە ئەم جۆرەدا هەموو وەهم و خەو و خەیاڵی كەسی تووشبوو بە ئەم حاڵەتە دەربارەی هاوسەرەكەیەتی, سەرەتا بە ڕەخنەگرتن و گلەیی و گازاندە لە هاوسەرەكەی دەست پێدەكات, دواتر تەشەنە دەكات و بەرەو گومان و دوودڵی دەڕوات, تا لە كۆتایدا دەبێت بە وەهم و بیر و باوەڕێكی نەگۆڕ كە هاوسەرەكەی ناپاكی لەگەڵ دەكات و دڵسۆزی نییە و وەك جاران خۆشی ناوێ, بەڵكو دەیەوێت پلانی لە ناوبردنی بۆ دابنێ. كە ئەم وەهم و خەیاڵ و بیر و باوەڕە نادروست و نامەنتیقیانە پاڵی پێوەدەنێ و دوور نییە ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نابەجێ و مەترسیدار بەرانبەر هاوسەرەكەی بكات. 

ــــــــــــــــــــــ 
به‌شی چواره‌م و کۆتایی 

چۆنێتی خۆپاراستن لە شیزۆفرینیا
خۆپاراستن زۆر پێویستە بۆ ئەو خێزانانەی كە بۆماوە یەكێك یان زیاتر لە یەكێك لە بەرەباب و ئەندامانی خێزانەكانیان تووشی شیزۆفرینیا بوون, چونكە ئەگەری ئەوە هەیە كە لە ڕێگای بۆ ماوەوە بۆ تاكەكانی تری ئەو بەرەباب و منداڵەكانیان بگوێزرێتەوە, ئینجا بۆ ئەوەی ئەگەری گواستنەوە و تووشبوونی تاكەكانی تری خێزانەكانیان كەم بكەینەوە ئەوا زۆر پێویستە خۆیان بپارێزن و ڕەچاوی ئەم خاڵانەی لای خوارەوە بكەن:- 

1- خۆپاراستن لە قۆناغی پێش لە دایك بوون, ئەم قۆناغە زۆر گرنگە و دەبێت كەس و كاری دایكی دووگیان و ئافرەت بۆ خۆشی ئاگاداری مەترسییەكانی ئەم قۆناغە بن, بۆنموونە دەبێت ئافرەتی دووگیان خواردنی باش بخوات و نەهێڵدرێت تووشی بەدخۆراكی ببێت, هەروەها خۆی بپارێزێ لە نەخۆشییەكانی ئەنفلۆزا و پشكنینی پێویست بۆ خوێنەكەی بكات و نابێت (RH) مێردەكەی (+) بێت و هی خۆشی (-), وە دەبێت بۆ هەموو نەخۆشی و حاڵەتەكان لە كاتی خۆیدا چارەسەری پێویست وەربگرێت سەرەڕای ئەوەش دەبێت لە نەخۆشخانە و لە ژێر چاودێری پزیشكی پسپۆڕدا منداڵەكەی ببێت. 

2- نابێت بە هیچ شێوەیەك لە ماددەی هۆشبەر بە تاییەتیش حەشیشە نزیك بكەونەوە و زۆر پێویستیشە دایك و باوك ئاگاداری كوڕ و كچە هەرزەكارەكانیان بن و ڕێنمایی پێویستیان بكەن و لە جێگا و برادەری خراپ دووریان بخەنەوە. 

3- تادەكرێت كوڕ و كچانی ئەو جۆرە خێزانانە هاوسەرگیری لەگەڵ كەسانی تری دەرەوەی بەرەباب و خزم و كەسی خۆیان بكەن, چونكە كاتێ كوڕ و كچ خزمی یەكتری دەبن و هاوسەرگیری دەكەن ئەوا ئەگەری تووشبوون بە شیزۆفرینیا زیاتر دەبێت, لەبەرئەوەی بۆماوە ڕۆڵی سەرەكی هەیە لە تووشبوون بە ئەم نەخۆشییە. 

4- زۆر پێویستە پەیوەندی نێوان ژن و مێرد زۆر خۆش بێت و شەڕ و ئاژاوە لە نێوانیان نەبێت, لەبەرئەوەی كەش و هەوای خێزانی پڕ لە كێشە و گیروگرفت و دكتاتۆری و زۆرە ملێیی, هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ دەركەوتنی نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە لەلای ئەو كەسانەی ئامادەباشی بۆماوەیان هەیە. 

چارەسەری كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا:-
كۆمەڵێك بنەما هەیە ڕۆڵی گرنگیان لە چارەسەركردنی نەخۆشی شیزۆفرینیا هەیە و دەبێت پەیڕەویان بكەین, كە ئەمانەی لای خوارەوەن:- 

1- پەیوەندی پتەوی نێوان نەخۆش و پزیشك یان چارەسەركاری دەروونی و كەس و كاری نەخۆش زۆر گرنگە و فاكتەری سەرەكییە بۆ زوو چاك بوونەوەی نەخۆش, لەبەرئەوە زۆر گرنگە كە دەبێت پزیشك یان چارەسەركاری دەروونی و كەس و كاری نەخۆش پەیوەندی بەهێز و خۆشەویستی لەگەڵ كەسی نەخۆش دابنێن و نەخۆش لە گەڵیان هەست بە ئارامی و ئاسایش و دڵنیایی و خۆشەویستی بكات. بەڵام ئەگەر ئەو پەیوەندییە خراپ بێت و رێزی نەخۆش نەگیرێ و لە نرخی كەم بكرێتەوە یان بە چاوی نزم سەیری بكرێت, ئەوا نەخۆشییەكەی خراپتر دەبێت و هیچ سوود لە چارەسەركردن وەناگرێت. 

2- دەبێت هەر نەخۆشە و مامەڵەی تایبەت بە خۆی لەگەڵ بكرێت و چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە و نابێت یەك جۆر چارەسەر بۆ هەموو نەخۆشەكان دابنرێت, لەبەرئەوەی جیاوازی تاكی لە نێوان نەخۆشەكان هەیە و دوور نییە هۆكار تووشبوونیشیان جیاواز بێت. لەلایەكی تریشەوە زۆر هەڵەیە كە تەنها یەك جۆر چارەسەر بەكاربهێنرێت, بەڵكو دەبێت هەموو جۆرە چارەسەرەكانی وەك (داو و دەرمان و دەنكۆڵە (حەپ) و دەروونی و كۆمەڵایەتی و خێزانی و ڕاهێنانی پیشەیی) بەكاربهێندرێت. 

3- نابێت ئامانجی چارەسەركردن تەنها ئەوە بێت كە نیشانەكانی نەخۆشییەكە نەهێڵدرێت, بەڵكو دەبێت دووبارە نەخۆش بۆ ژیانی خێزانی و كۆمەڵایەتی و پیشەیی ئامادەبكرێتەوە و بگەیەندرێتە ئاستێك كە بتوانێت ژیانی ئاسایی خۆی بژی و هەست بە كەمی و بێدەسەڵاتی و كەم نرخی خۆی نەكات. 

4- دەبێت بە تەواوی پشكنینی پێویست بۆ نەخۆش بكرێت و دڵنیا بن كە تووشی شیزۆفرینیا بووە ئینجا بیر لە چارەسەر بكرێتەوە, لەبەرئەوەی نیشانەكانی شیزۆفرینیا وەك نیشانەكانی هەندێك نەخۆشی تر وایە, ئەگینا بە هەڵە دەست نیشان دەكرێت, ئەو كاتەش چارەسەر هیچ سوودێكی نابێت, لەبەرئەوەی ئەو نەخۆشی شیزۆفرینیای نییە و ئەو چارەسەرەش بۆ ئەو نەخۆشییەی ئەو گونجاو نییە. 

5- پێویستە كاتی گونجاو بۆ دووبارە گەڕاندنەوەی كەسی نەخۆش بۆ ناو كۆمەڵگا و سەر كار و پیشەكەی دیاری بكرێت, واتە نابێت دوای چارەسەر بە ماوەیەكی زۆر كەم بۆ سەر كارەكەی بگەڕێندرێتەوە لەبەرئەوەی هێشتا بەتەواوی چاك نەبۆتەوە و ئەگەری ئەوە هەیە كە بە بچووكترین شت هەرەس بهێنێ و زوو ماندوو ببێت و بەرگەی فشار و هیلاكی كارەكەی نەگرێت, لەلایەكی تریشەوە نابێت دوای ماوەیەكی زۆر لە چارەسەر ئینجا بۆ سەر كار و پیشەكەی بگەڕێندرێتەوە چونكە ئەو ماوە زۆرە وای لێدەكات كە بڕوای بە خۆی نەمێنێ و بە چاوی گومان سەیری خۆی بكات و متمانەی بە تواناكانی نەمێنێ, لەبەرئەوە دەبێت كاتەكە نەزۆر بێت و نەكەم. 

6- ئەوەی زۆر گرنگە دەبێت نەخۆشی تووشبوو بە شیزۆفرینیا لەسەر وەرگرتن و بەكارهێنانی دەنكۆڵە(حەپ) و دەرمانەكانی بەردەوام بێت بە پێی رێنمایی و ئامۆژگاریەكانی پزیشكی تایبەت و لە خۆیەوە وازیان لێنەهێنێ, لەبەرئەوە ڕازی كردنی نەخۆش و هاندانی بۆ بەردەوام بوون لەسەر بەكارهێنانی دەنكۆڵە (حەپ) و دەرمانەكانی زۆر گرنگە. 

7- چارەسەركردن و چاكبوونەوەی نەخۆش بەبێ هاوكاری و یارمەتی خێزان نابێت, لەبەرئەوە زۆر پێویستە كە دایك و باوك و خوشك و برا ڕۆڵی گرنگیان هەبێت و بەپێی ڕێنمایەكانی پزیشكی تایبەت مامەڵە لەگەڵ كەسی نەخۆش بكەن و بە چاوی سووك سەیری نەكەن و تیر و توانجی تێنەگرن, بە پێچوانەوە زۆر گرنگە زانیاری پێویستیان دەربارەی ئەم نەخۆشییە و نیشانەكانی و هۆكار و ڕێگاكانی چارەسەركردنی هەبێت, بۆ ئەوەی ئەمانیش لە پاڵا پزیشك و چارەسەركاری دەروونی ڕۆڵی پۆزەتیڤیان هەبێت و فاكتەرێك بن بۆ زوو چاك بوونەوەی ڕۆڵە و خوشك و براكانیان. 

ڕۆڵی خێزان لە ئەم خاڵانەی لای خوارەوەدا گرنگ و پێویستە:- 
أ‌- زانیاری پێویست كۆبكەنەوە دەربارەی ئەم نەخۆشییە و چۆنێتی خۆپاراستن و یارمەتیدانی نەخۆش و چۆنێتی مامەڵەكردن لە تەكیا لە كاتی تووڕەبوون و وەرنەگرتنی چارەسەر و حەپ و دەرمان یان لە ئەو كاتانەی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نابەجێ دەكات. 
ب‌- ڕەخساندنی كەش و هەوای گونجاو و دروست لە ناو خێزان و دووركەوتنەوە لە شەڕ و ئاژاوە و ناخۆشی, سەرەڕای ئەوەش دەبێت ڕێزی نەخۆشەكەیان بگرن و ئەگەر ڕەفتار و هەڵس و كەوتێكی نادروستی كرد لێی قبوڵ بكەن, لەبەرئەوەی نەخۆشە و زۆرجار بە بێ ویستی خۆی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نائاسایی دەكات.
لەلایەكی تریشەوە زۆر پێویستە بە پێی خشتەیەك, ئەندامانی خێزان كار و چالاكییەكان و چۆنێتی یارمەتیدانی نەخۆشەكەیان دابەش بكەن, بۆ نموونە یەكێكیان تەنها بەرپرس بێت لە پێدانی حەپ و دەرمان و وەرگرتنی چارەسەرەكانی, یەكێكی تریان پێویستە لە خواردن یان پاك و خاوێنی یان چوونە دەرەوە لەگەڵی بەرپرس بێت, چونكە نابێت تەنها دایك یان باوك هەر خەریكی ئەو كەسە نەخۆشە بێت و فشارێكی زۆری لەسەر بێت و دواجار لە پەل و پۆ بكەوێت و نەتوانێت وەك پێویست خزمەتی بكات. 

8- خواردنی باشی پڕ لە ڤیتامین و پڕۆتین و ڕەگەزەكانی تری خۆراك زۆر گرنگە واتە دەبێت لە پاڵ چارەسەرەكانی تر گرنگی تەواو بە جۆری خواردنی نەخۆش بدرێت بۆ ئەوەی تووشی بەدخۆراكی نەبێت و زووتر چاك ببێتەوە. 

ده‌رونناس:دکتۆر که‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی 


ئایا دەتوانرێت لە سەرەتای ژیان و لە تەمەنێكی بچووكدا كەسی تووشبوو دەست نیشان بكرێت؟
ئەگەر دایك و باوك هەر لە منداڵییەوە سەرنجی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی منداڵەكانیان بدەن, ئەوا دەتوانن لە كاتی خۆیدا كەم و كورتییەكانیان دەست نیشان بكەن و زوو فریایان بكەون, بەڵام پشتگوێخستنی نیشانەكانی تووشبوون بە نەخۆشییەكان دەبێتە هۆی دواخستنی دەست نیشانكردن و چارەسەركردنی منداڵەكانیان ئینجا بۆ ئەوەی دایك و باوك لە ئەم كارەیاندا سەركەوتوو بن, دەبێت بزانن 
نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا كامانەن, لە گرنگترین نیشانەكانیش ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- دووركەوتنەوە لە كەسانی تر و حەزكردن بە تەنهایی و گومانكردن لە خەڵكی.
2- پشتگوێخستنی پاك و خاوێنی و گرنگی نەدان بە جل و بەرگ و ڕواڵەتی خۆیان.
3- بوونی وەسواسی و ڕاڕایی و عەمەلی.
4- پێكەنینی بەبێ هۆ و لە ناكاو.
5- نەبوونی وریایی و بەئاگایی و لاوازی مامەڵەی دروست لەگەڵا كەسانی تر.
6- تێكچوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و نزمبوونەوەی ئاستی خوێندن و فێربوونی.
7- هەندێكجار باسی هەندێك شتی نامەعقوڵی وەك (جنۆكەم بینیوە, قسەم لەگەڵا دێو و درنج كردووە).
8- باش قسەنەكردن و بەزەحمەت تێگەیشتن لە قسەكانیان.
9- نقوومبوون لە ئاین و زیادەڕۆیكردن تیایدا بە جۆرێكی نائاسایی.
10- زوو زوو ماندووبوون و حەزكردن بە خەوتن.
كاتێك دایك و باوك هەستیان بە ئەوە كرد كە ژمارەیەكی زۆر لە ئەو نیشانانەی سەرەوە لەلای یەكێك لە منداڵەكانیان دەركەوتووە, ئەوا دەبێت پەیوەندی بە كەسی پسپۆڕەوە بكەن و پشكنینی پێویستی بۆ بكرێت, بۆ ئەوەی دڵنیابن لە ئەوەی كە منداڵەكەیان تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا نەبووە, وە ئەگەر خوانەخواستە ئەگەری تووشبوونیش هەبوو, ئەوا دەتوانن لە كاتی خۆیدا چارەسەری بكەن و نەهێڵن لێی پیس بكات. 

هەندێك خورافیات و بۆچوونی هەڵە دەربارەی نەخۆشی شیزۆفرینیا:-
1- هەندێك كەس لە ئەو بڕوایەدان كە ئەوەی تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا ببێت ئەوا بە هیچ شێوەیەك چاك نابێتەوە. لە ڕاستیدا ئەو بۆچوونە هەڵەیە و هەندێك حاڵەتی شیزۆفرینیا چاك دەبێتەوە, بەڵام ئەوانەش كە چاك نابنەوە, مانای ئەوە نییە كە بێ هیوا بن و دەست لە ئەژنۆ دابنیشن, بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەگەر بە پێی خشتەی دیاریكراو و لە كاتی خۆیدا چارەسەرەكانیان وەربگرن ئەوا وەك كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شەكرە و فشار و پاڵەپەستۆی خوێن و سستی و لاوازی گورچیلەكان ژیانی ئاسایی خۆیان دەژین. 

بەڵام ئەوەی جێگەی داخە كەس بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشییە درێژخایەنەكانی وەك شەكرە و ئەوانی تر ناڵێت بێ هیوا بن و چارەسەر نییە, كەچی بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشییەكی درێژخایەنی وەك شیزۆفرینیا دەڵێن هیچ چارەسەری نییە و ئەو جۆرە نەخۆشانە بێ هیوا و خەفەتبار دەكەن. لەبەرئەوە زۆر گرنگە كە دایك و باوك و كەس و كاری نەخۆشی شیزۆفرینیا گوێ لە ئەو قسە و قسەڵۆكانە نەگرن لەسەر هاوكاری و یارمەتیدانی نەخۆشەكانیان بەردەوام بن و ڕۆژێك دێت بەروبوومی ئەو ماندووبوونەیان بدوورنەوە. 

2- كەسی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دوو كەسێتی جیاوازی هەیە:-
ئەمەش بۆچوونێكی تری هەڵەی هەندێك كەسە و لە ئەنجامی بینینی هەندێك فیلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنییەوە ئەو بیر و باوەڕە هەڵەیان لا دروست بووە, ڕاستیەكەی ئەوەیە كە كەسی نەخۆش تەنها یەك كەسێتی هەیە و بە هیچ شێوەیەك دوو كەسێتی جیاوازی نییە و كەسێتی بەش بەش و دوولەت نابێت, بەڵكو بیر و بۆچوون و سۆز و عاتیفە و ڕەفتاری تووشی شڵەژان و پەرتەوازەیی دەبێت نەك كەسێتی. 

3- كەسی تووشبوو بە شیزۆفرینیا بە هیچ شێوەیەك ناتوانێت ئیش و كار بكات:-
ئیش و كار پەیوەندی بە ئاستی تووشبوون بە ئەو نەخۆشییە و جێگیری حاڵەتەكەوە هەیە, واتە كاتێك نەخۆشەكە لە ئاست و پلەیەكی گونجاودا دەبێت و حاڵەتی نەخۆش جێگیرە و لەسەر وەرگرتنی چارەسەرەكانی بەردەوامە, ئەوا دەتوانێت لەسەر ئیش و كاری خۆی بەردەوام بێت, نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت كە ئیشەكردنی نەخۆش و چوونە ناو كۆڕ و كۆبوونەوە و خەڵك زۆر گرنگە و هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ زوو چاك بوونەوەی نەخۆش. 

4- كەسی تووش بوو بە شیزۆفرینیا مەترسی لەسەر خودی خۆی و كەسانی تریش هەیە:-
ئەگەر نەخۆش لە كاتی خۆیدا دەست نیشانی حاڵەتەكەی بكرێت و بە پێی ڕێنمایەكانی پزیشك داو و دەرمان و حەپ و چارەسەرەكانی وەربگرێت و كەسانی چواردەوری مامەڵەی دروستی لەگەڵدا بكەن, ئەوا ئەو كاتە كەسی نەخۆش مەترسی لەسەر كەسانی چواردەوور و خودی خۆی زۆركەم دەبێت و دەكرێت بە مامەڵەی دروست وای لێبكرێت كە هیچ ڕەفتارێكی هەڵە و نابەجێ نەكات. 

5- پەروەردەی هەڵە بەرپرسە لە تووشبوون بە شیزۆفرینیا:-
لە ڕاستیدا هیچ كات پەروەردەی هەڵە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ نابێتە هۆی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, بەڵام دەتوانین بڵێین كە لێكترازانی خێزان و شەڕ و ئاژاوە و ناخۆشی و فشاری زۆر لەسەر تاك هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ تووشبوونی ئەو كەسانەی كە هەر بە بۆماوە ئامادەباشیان هەیە بۆ ئەو نەخۆشییە. واتە ئەگەر كەسێك ئامادەباشیشی هەبێت, بەڵام ژینگەی خێزانی و كۆمەڵایەتی گونجاو و لە باربێت ئەوا ئەگەری زۆرە كە تووشی شیزۆفرینیا نەبێت. 

هۆیەكانی تووشبوون بە شیزۆفرینیا:-
هەرچەندە تاوەكو ئێستا هۆكاری ڕاستەقینەی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا نەزانراوە, بەڵام زۆربەی زانایان لە ئەو بڕوایەدان كە شیزۆفرینیا نەخۆشییەكە تووشی مێشكی مرۆڤ دەبێت و بنەمای بایۆلۆژی خۆی هەیە و دواتر هۆكارە ژینگەیەكان (دەروونی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی) گەشەی پێدەكەن یان بە خەفەكراوی دەیهێڵنەوە. واتە ئەمانەی خوارەوە بە گرنگترین هۆكارەكانی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دادەنرێن:- 

1- بۆماوە:-
بەبڕوای زۆربەی زانایان بۆماوە ڕۆڵی سەرەكی هەیە, بەڵگەش بۆ ئەوە ئامارەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ئەگەری ئەوە هەیە لە سەدا یەكی (1%) خەڵكی تووشی شیزۆفرینیا ببن, بەڵام ئەم ڕێژەیە بۆ لە سەدا دە (10%) بەرز دەبێتەوە لە لای ئەو كەسانەی كە كەسێكی نزیكی پلە یەكیان (باوك و دایك و خوشك و برا) پێشتر تووشی ئەو نەخۆشییە بووبێت, وە ئەم ڕێژەیە بۆ لەسەدا پەنجا (50%) بەرز دەبێتەوە لە لای ئەو كەسانەی كە جمك و دوانەن و یەكێكیان تووشی ئەو نەخۆشییە بووە. 

2- كیمیای مێشك:-
كاتێك كە هاوسەنگی گوێزەرەوە دەماریەكان (النواقل العصبیە) تێكدەچێت ئەوا نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا لە لای ئەو كەسانە دەردەكەوێت كە ئەو هاوسەنگییەیان تێكچووە, واتە ئەو كەسە گوێبیستی هەندێك دەنگ دەبێت كە لە واقیعدا بوونیان نییە و كەسانی چواردەوری ئەو جۆرە كەسە هیچ نابیستن یان هەندێك بیر و باوەڕی هەڵە و نامەنتیقیان لە لا دروست دەبێت. لە گرنگترین گوێزەرەوە دەماریەكانیش (دۆپامین)ە, بەڵگەش بۆ ئەوە كاتێك چارەسەری ئەو جۆرە كەسانە دەكرێت و ماددەی دۆپامین دەگەڕێتەوە ئاستی خۆی ئەوا دوای ماوەیەكی كەم زۆربەی ئەو نیشانانەی سەرەوە نامێنن.
لەلایەكی تریشەوە ئاماژە بۆ كاریگەری پێكهاتەی كیمیایی سیرۆتۆنین دەكرێت و بە هۆكارێك لە هۆكارەكانی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا ناو دەبرێت, بە بڕوای هەردوو زانا (ولی و شاو) (Wollley & Shaw) تێكچوونی هاوسەنگی ئەم ماددەیە لە مێشكدا دەبێتە هۆی دەكەوتنی نیشانەكانی شیزۆفرینیا. 

3- كەم و كورتی لە بونیاد و پێكهاتەی مێشك:-
هەندێك لە دەرئەنجامی توێژینەوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە كاتێك پشكنینیان بۆ هەندێك كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا كردووە دەركەوتووە كە كەم و كورتیان لە هەندێك بەشی مێشكیان هەیە, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك كەسی تریش تووشی ئەو نەخۆشییە بوون بەڵام هیچ كەم و كورتیەك لە مێشكیاندا نییە, لە لایەكی تریشەوە دەرئەنجامی هەندێك پشكنینی تر ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە هەمان كەم و كورتی لە هەمان بەشی مێشك خاوەنەكانیانی تووشی نەخۆشی دەروونی تر كردووە نەك نەخۆشی شیزۆفرینیا, ئەمەش مانای ئەوەیە كە مەرج نییە هەموو كاتێك ئەو كەم و كورتییانە مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا بكات. 

4- ماددە هۆشبەرەكان (المخدرات):-
سەرەتا زاناكان لە ئەو بڕوایەدا بوون كە ماددە هۆشبەرەكان هۆكاری یارمەتیدەرن بۆ تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, واتە ئەو كەسانەی كە ئامادەباشی بۆماوەییان هەیە ئەوا بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان دەبنە هۆی خێراكردن و زوو تووشبوون بە ئەو نەخۆشییە, بەڵام دواتر دەرئەنجامی توێژینەوەیەك كە لە گۆڤاری پزیشكی دەروونی بەریتانی لە ساڵی (2004) بڵاوكرایەوە, ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر هۆكاری یارمەتیدەر نییە بەڵكو هۆكارێكی گرنگ و سەرەكییە بۆ تووشبوون بە شیزۆفرینیا, بە تایبەتیش بەكارهێنانی ماددەی (حەشیش) لە تەمەنی هەرزەكاریدا, لەبەرئەوە زۆر پێویستە دایك و باوك ئاگاداری هەرزەكارەكانیان بن و لەمەترسی ئەو ژەهرە كوشندەیە بیان پارێزن. 

5- هۆكاری ژینگەیی و دەروونی:-
دەركەوتووە كە كۆمەڵێك هۆكاری ژینگەیی, ڕۆڵی ئاسانكار و یارمەتیدەریان هەیە بۆ زوو دەركەوتن و سەرهەڵدانی نەخۆشی شیزۆفرینیا لەوانە (تووشبوونی دایكی دووگیان بە ڤایرۆسی ئەنفلۆزا, تووشبوونی منداڵی ساوا بە نەخۆشی ئیلتیهابی ڤایرۆسی (ئەنفلۆزا), بە زەحمەت لە دایك بوونی منداڵ, پەروەردەی هەڵە و فشاری دەروونی زۆر, دیكتاتۆری یەكێك لە دایك و باوك و سوكایەتی پێكردنی منداڵا …هتد). 

فرۆیدیش لەو باوەڕەدایە كە كارەسات و زەبری دەروونی سەردەمی منداڵی, مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا دەكات. بافلۆفی ڕووسیش دەڵێت بەشێكی مێشكی ئەو كەسانەی كە تووشی شیزۆفرینیا دەبن تووشی وەستان و لە كاركەوتنی كاتی دەبێت و ناتوانێت بە كاری ئاسایی خۆی هەڵبستێت و وروژێنەرە ئاساییەكان دەكاتە نائاسایی و هەڵس و كەوتی ئاسایی لێ بەرجەستە دەكات. 

هەروەها ژمارەیەكی زۆر لە زاناكان لەو باوەڕەدان (كە ژینگەی كۆمەڵایەتی و دەروونی نالەبار كە خۆی لە هەژاری و بێ كاری و نەخۆشی و لێك ترازاندنی شیرازەی خێزان و مردن و لە ناوچوونی كەسانی خۆشەویست و بێبەش بوونی منداڵ لە سۆز و خۆشەویستی و ژیان لە بارێكی ئاڵۆزدا …هتد) هۆكاری سەرەكین بۆ تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا. 

واتە ئەم هۆكارانەی سەرەوە مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا ناكەن بەڵكو هۆكاری یارمەتیدەرن و وا لە ئەو كەسانە دەكەن كە ئامادەباشی بۆماوەییان هەیە زووتر تووشی ئەو نەخۆشییە ببن و نیشانەكانی دەربكەون, ئینجا ئەگەر ئەو هۆكارانە نەبوونایە ئەوا لەوانە بوو ئەو نەخۆشییە هەر بە خەفەكراوی و نادیاری لە دەروونی ئەو كەسانەدا بمانایەوە و ئەو كەسانە تووشی ئەو نەخۆشییە نەبوونایە. 

ئایا شیزۆفرینیا نەخۆشییەكی دەگمەنە؟
لە ڕاستیدا شیزۆفرینیا نەخۆشییەكی دانسقە و دەگمەن نییە و بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی هەر هەبووە و ڕێژەیەكی بە لە سەدا یەك (1%) لە هەموو كۆمەڵگاكان خەمڵێنراوە, واتە ئەگەر ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستانی عێراق (5,000,000) پێنج ملیۆن بێت ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە كە (50,000) پەنجا هەزار كەس تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا ببێت. 

لەبەرئەوە بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دەڵێین كە تۆ بە تەنها تووشی ئەو نەخۆشییە نەبوویت بەڵكو ملیۆنەها كەس لە هەموو جیهان وەك تۆ تووشی ئەو نەخۆشییە بوون و لە ئەنجامی خۆڕاگری و كۆڵنەدانیان ڕۆژانە چیرۆكی هەندێكیان دەخوێنینەوە و دەبیستین كە چاك دەبنەوە و دەگەڕێنەوە سەر كار و پیشەی خۆیان و ناو ماڵ و منداڵیان, واتە نابێت كەسی نەخۆش و كەس و كاریان ورە بەربدەن و وابزانن ئیتر كۆتایی ژیانە و خۆشەویست و ئازیزەكانیان چاك نابنەوە. 

ئەوەی مایەی دڵخۆشییە كە ڕۆژانە و بەردەوام جۆری چارەسەر و ڕێنمایكردنی كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا لە پێشكەوتندایە و چاودێری و خزمەتگوزاری و باری دەروونی و عەقڵی و كۆمەڵایەتی ئەو كەسانە بەرەو باشبوون دەچن و هەندێكیشیان هەر بەیەكجاری بۆ هەتا هەتایە چاك دەبنەوە و دەگەڕێنەوە ژیانی ئاسایی خۆیان هەر چەندە ڕێژەی تووشبووان بەرەو زیادبوون چووە, كە هۆكارەكاشی ئەوەیە كە ئێستا چارەسەر و خزمەتگوزاریەكان زۆر باشتر بوون و وەك جاران ئەو نەخۆشانە پشتگوێ ناخرێن و لە ئەنجامی كەمتەرخەمی و چارەسەرنەكردنەوە نامرن. 

لێرەدا پرسیارێك دەكرێت, ئایا تووشبووان بە شیزۆفرینیا بەرەو كەم بوونەوە دەچێت یان بەرەو زیاد بوون؟
لە ڕاسیتدا وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە ئاسان نییە و كەسیش ناتوانێت پێشبینی ڕاست بكات و بزانێت بەیانی چۆن دەبێت, بەڵام ئەوەی مایەی گەشبینی و دڵخۆشییە و ئەگەری ئەوە هەیە كە ڕێژەی تووشبووان بەرەو كەمی بڕوات, لەبەرئەوەی كە بەردەوام تاكەكانی كۆمەڵ زانیاری و ڕۆشنبیرییان دەربارەی ئەم نەخوشییە بەرەو زیادبوون دەچێت و ئێستا باشتر لە جاران لە تەمەن و قۆناغێكی زۆر زوودا دەستنیشانی كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا دەكرێت و چارەسەری گونجاویشیان بۆ دەدۆزرێتەوە, سەرەڕای ئەوەش ئێستا زۆر داو و دەرمان و چارەسەری نوێ دۆزراوەتەوە و ئەگەری ئەوەش هەیە كە چارەسەر و ڕێگاچارەی زیاتریش بدۆزرێتەوە. 

لەلایەكی تریشەوە توێژینەكانی بواری زانستی بۆ هێڵەكان (جیناتەكان) دڵخۆشكەرن بە ئەوەی كەلەمەودوا دەتوانرێت لە تەمەن و قۆناغێكی زۆر بچووكدا دەست نیشانی ئەو نەخۆشییە بكرێت و هەر زوو بە زوو چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە و كەسانی تریش بپارێزرێن و نەهێڵن تووشی ئەو نەخۆشییە ببن. لە هەمان كاتیشدا ئامارەكان مایەی دڵخۆشی نین و ئەو گەشبینیەمان كەم دەكەنەوە لەبەرئەوەی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ڕۆژ بە ڕۆژ ژمارەی ئەو كەسانەی ماددە هۆشبەرەكان بە تایبەتیش (حەشیشە) بەكاردەهێنن ڕوو لە زیاد بوونە, ئەمەش دەبێتە هۆی زۆربوونی كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, لەبەرئەوەی وەك پێشتریش ئاماژەمان بۆ كرد ئەو ماددە هۆشبەرانە هۆكارن بۆ زوو دەركەوتن و خێراكردنی تووشبوون بە شیزۆفرینیا. 

ده‌رونناس:دکتۆر که‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی 

شیزۆفرینیا لە ترسناكترین نەخۆشییە ژیرییەكانە (الامراض العقلیة), لەبەرئەوەی لەلایەك تاوەكو ئێستا هۆكارەكانی نەزانراوە, لەلایەكی تریشەوە بە زۆری تووشی ئەو كەسانە دەبێت كە لەوپەڕی لاوی و قۆناغی بەرهەم هێنان و چالاكیدان. شیزۆفرینیا زاراوەیەكی پزیشكی دەروونییە و لە هەردوو ووشەی (شیزۆ) بەمانای دابەش بوون وە (فرینیا) بەمانای ژیری (عقل) پێكهاتووە, واتە مانای دابەش بوونی ژیری مرۆڤە. 

بەڵام دابەش بوونی ژیری مانای ئەوە ناگەیەنێت كە ئەو مرۆڤەی تووشی شیزۆفرینیا بوو, ئیتر دەبێت بە چەند كەسێك و لەكەسایەتیەك زیاتری دەبێت, وەك زۆرجار گوێ بیستی جووتە كەسایەتی یان فرە كەسایەتی (معتدد الشخصیە) دەبین, بەڵكو مەبەست لەوەیە كە پڕۆسیسەكانی ژیری ئەو نەخۆشانە ناتوانن بەكار و فەرمانی ئاسایی خۆیان هەڵبستن و تووشی لێكترازان و تێكچوون دەبن. هەر لەبەرئەوەشە كە شیزۆفرینیا بە شێرپەنجەی ژیری دادەنرێت. 

شیزۆفرینیا وەك زاراوە یەكەم جار لە لایەن زانایەكەوە كە ناوی (بلویلر) بوو بەكارهێنرا. (بلویلر) لەو باوەڕەدا بوو كە نەخۆشی شیزۆفرینیا لە چەند حاڵەتێكدا خۆی دەبینێتەوە و وەك نەخۆشییە ژیری و دەروونیەكانی تر یەك خاڵەتی نییە و چوار نیشانەی سەرەكی بۆ ناسینەوە و دیاریكردنی نەخۆشی شیزۆفرینیا دەستنیشان كرد, كە بریتین لە :- 

1- تێك چوون و لێكترازانی پرۆسیسی بیركردنەوە و پچڕاندنی پەیوەندی نێوان بەشەكانی.
2- خۆیەتی, واتە گۆشەگیری و خۆ خواردنەوە و سووڕانەوە بە چوار دەوری خوددا و دوورە پەرێزی و دووركەوتنەوە لە كەسانی چواردەوور و كۆڕ و كۆبوونەوە و نقووم بوون لە جیهانی خەو و خەیاڵ و زێدە خەو و هەڵاوس و ئەوهام.
3- تێكچوونی باری سۆز و هەڵچوونی و گۆڕینی مەزاج و تووش بوون بە حاڵەتی (هەردەمەی لەسەر هەوایەك).
4- جووت هەستی (پنائیە الشعور), واتە نەخۆش دوو هەست و بۆچوونی جیاواز و دژیەكی بەرانبەر یەك بابەت یان یەك كەسی دیاری كراو لەلا دروست دەبێت. 

شیزۆفرینیا یەكێكە لە نەخۆشییە عەقڵیەكان و هەندێك لە تاكەكانی كۆمەڵگا تووشی دەبن, كە جاری واهەیە (كە زۆر كەمە) بە یەكجار و كتوپڕ نیشانەكانی دەردەكەوێت و دوای ماوەیەك ئیتر بۆ هەتا هەتایە دەرناكەونەوە, بەڵام لەلای زۆربەی كەس كە تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن ئەوا بە زۆری دووبارە دەبێتەوە و تا چارەسەری گونجاوی بۆ نەدۆزرێتەوە ئەوا بەردەوام وەك نەخۆشی شەكرە و پاڵەپەستۆی خوێن دووبارە و چەندبارە دەبنەوە. 

ئەگەری ئەوە هەیە كە هەموو كەس تووشی ئەم نەخۆشییە ببێت, واتە تایبەت نییە بە تەمەن و چین و توێژ و نەتەوەیەك, بەڵام بەزۆری لە قۆناغی هەرزەكاری بەدواوە مرۆڤ تووشیان دەبێت و نیشانەكانی دەردەكەوێت, بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە منداڵ تووشی نابێت, بەڵكو منداڵیش تووشی شیزۆفرینیا دەبێت بەڵام زۆر بەكەمی ئامارەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن, كە ئەگەری ئەوە هەیە لە سەدا یەكی (1%) هەموو كۆمەڵگایەك تووشی ئەم نەخۆشییە ببن. 

دەبێت هەموومان ئەو ڕاستییە بزانین كە شیزۆفرینیا مانای فرە كەسێتی یان جووت كەسێتی ناگرێتەوە, بەڵكو ئەوە هەڵەیە و لە ئەنجامی ڕاگەیاندن و درامای هەڵە و نازانستییەوە وا بڵاوكراوەتەوە كە ئەو كەسانەی تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن, ئەوا دەبن بە دوو كەسێتی و هەرجارەی بە جۆرێك ڕەفتار دەكەن, بەڵكو هەریەك كەسێتی دەبێت, بەڵام پەیوەندی نێوان بەشەكانی كەسێتی (عەقڵی و هەڵچوونی و كۆمەڵایەتی و جەستەیی) تێكدەچێت. 

نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا:-
1- تێكچوونی پڕۆسەی بیركردنەوە:-
كەسی تووشبوو بە شیزۆفرینیا توانای بیركردنەوەی مەنتیقی زۆر لاواز دەبێت و بیر و باوەڕی سەیر و سەمەرە و هەڵە و نادروستی لەلا دروست دەبێت, بۆ نموونە دەڵێت (كەسانێك لە بۆشایی و ئاسمان كۆنترۆڵی هەڵس و كەوت و بیركردنەوەی من دەكەن و من هیچ دەسەڵاتێكم نییە, كەسانی تر بیر و بۆچوونەكانی من دەدزن و دەزانن من چۆن بیردەكەمەوە, هەندێك كەس دەیانەوێت وەك ئەوان بیربكەمەوە و بیر و بۆچوونی خۆیانیان لە مێشكمدا چاندووە, خێزان و كەس و كارم موئامەرەم لێدەكەن و دەیانەوێت دەرمان خواردووم بكەن …هتد). 

بەشێوەیەكی گشتی ئەم تێكچوونەی پڕۆسەی بیركردنەوە بە زۆر شێواز دەردەكەوێت كە گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:-
أ‌- نەبوون یان كەمی پەیوەندی لە نێوان بیروبۆچوونەكان:-
لە گرنگترین نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا ئەوەیە كە كەسی نەخۆش ناتوانێت بۆ ماوەیەكی زۆر سەقاڵی یەك جۆر بیركردنەوە بێت بەڵكو هەر دوای ماوەیەكی كەم بۆ بابەتێكی تر بازدەدات, سەرەڕای ئەوەش پەیوەندی زمانەوانی لە نێوان ڕستە و قسەكانیدا نییە و كەسی بەرانبەر ناتوانێت لە قسەكانی تێبگات یان بزانێت باسی چی دەكات, چونكە ڕستەی یەكەم تەواو ناكات دەڕوات بۆ ڕستەیەكی تر. هەندێك جار بە ڕستەشەوە ناوەستێت و دادەبەزێتە خوارەوە بۆ ئاستی ووشەكان و پەیوەندی لەنێوان ووشەیەك و ووشەیەكی تری هەمان ڕستەدا نامێنێت, كە بەمەش زۆربەی قسەكانی بریتی دەبێت لە ڕیزكردنی چەندەها ووشە كە هیچ پەیوەندییەك لە نێوانیاندا نییە و هیچ مانایەك نادەن بە دەستەوە.
ب‌- ناتوانێت بە ئاسانی و لە كاتی خۆیدا بەرانبەر تێبگەیەنێت و مەبەستی خۆی دیاری بكات, بەڵكو بە پێچەوانەوە هەر بە چواردەوری ناوەڕۆك و مانای ڕاسەقینەی باسەكەدا دێت و دەچێت و سەرقاڵی وردەكاری و ئەملا و ئەولا دەبێت و ناتوانێت بگاتە مەبەستی سەرەكی و كرۆكی بابەتەكەی.
ج- ناتوانێت لە بابەت و دیاردەكان تێبگات و سەرچاوەی كێشە و گرفتەكان دیاری بكات:-
واتە تەنها لە ڕواڵەت و دیوی دەرەوەی شتەكان تێدەگات و ناتوانێت لە مانای ڕاستەقینەی دیاردەكان تێبگات, بۆ نموونە كاتێك باسی پەندێكی كوردی وەك (ئەگەر گوڵ نیت دڕكیش مەبە) ی بۆ دەكەیت و پێی دەڵێیت مەبەستی ئەم پەندە چییە؟ ئەوا دەڵێت مەبەستی ئەوەیە (ئەگەر ناتوانیت گوڵ بیت دڕكیش مەبە) واتە تەنها وەرگێڕانی ئۆتۆماتیكی بۆ پەندەكە دەكات و لە مانای ڕاستەقینە و ناوەڕۆكی ئەو پەندە تێناگات.
د- وەستانی بیركردنەوە:-
هەندێكجار نەخۆش بیردەكاتەوە و قسەدەكات, بەڵام دوای ماوەیەكی كەم یەكسەر لە بیركردنەوە و قسەكردن دەوەستێت و وەك ئەوەی مێشكی جام بێت و هیچ بیر و بۆچوونێكی تێدا نەمێنێت و هەموویان سڕدرابنەوە, دوای ماوەیەك لە وەستان دووبارە دەست دەكاتەوە بە بیركردنەوە و قسەكردن, بەڵام بابەتێكی تر كە هیچ پەیوەندی بە بابەتەكەی پێشوویەوە نییە.
ه- فشار و تێكچوونی بیر و بۆچوونەكان:-
هەندێك لە نەخۆشەكان گلەیی و گازاندەی ئەوە دەكەن كە مێشكیان پڕبووە لە بیر و بۆچوون و وەك داوی جاڵجاڵۆكە بەناو یەكتریدا چوون و خەریكە مێشكی دەتەقێ, سەرەڕای ئەوەش تووشی كۆمەڵێك شڵەژانی بیر و بۆچوونی دەبێت لە ئەوانە (نەخۆش گلەیی ئەوە دەكات كە كەسانێك هەن دەیانەوێ بیر و بۆچوونەكانی بدزن و ئەوی لێبێبەش بكەن, یان هەندێك لە بیر و بۆچوونەكانی هی ئەو نین و هێزێكی دەرەكی بە زۆر كردوویەتیە ناو مێشكییەوە, یان بیر و بۆچوونەكانی دزراون و لە ڕێگای ڕادوێ و تەلەفیزۆنەكانەوە بڵاوكراونەتەوە, بۆیە هەموو خەڵكی ئەزانن ئەو بە نیازی چییە و چۆن بیردەكاتەوە).
و- بیر و باوەڕی وەهمی و نادروست و ناواقیعی:-
بریتییە لە ئەو بیر و باوەڕە هەڵە و نامەنتیقیانەی كە نەخۆش بڕوای تەواوی پێیانە و بە هیچ شێوەیەك وازیان لێناهێنێ و هیچ هێزێك لە دونیادا نییە لە مێشكی بیان هێنێتە دەرەوە. بۆ نموونە نەخۆش ئەو بڕوایەی لەلا دروست بووە كە بەردەوام كەسانێك هەن بە دوای ئەوەوەن و چاودێری دەكەن و بەردەوام كەمینی بۆ دادەنێن, یان ئەو لە ژێر كۆنترۆڵی هێزێكی دەرەكیدایە و تەنها ئەو هێزە ئەندامەكانی لەشی ئەو دەجوڵێنێ و ئەم هیچ دەسەڵاتێكی نییە, یان ئەو مەسیح و ئیمامی مەهدیە و بۆ ئەوە هاتووە كە مرۆڤایەتی ڕزگار بكات و تەنها ئەو دەتوانێت هێزی شەڕ لەناو ببات, یان گومان لە هاوسەرەكەی داكات و گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی كە ناپاكی لەگەڵ دەكات, بۆیە بەردەوام چاودێری دەكات و لە نزیكەوە ئاگاداری دەبێت, یان بڕوای وایە كە كەس و كاری ڕقیان لێیەتی و دەیانەوێت ژەهر بكەنە ناو خواردنەكەیەوە و دەرمان خواردی بكەن. 

2- شڵەژانی لایەنی سۆز و عاتیفە و شعور:-
لەلایەنی سۆز و عاتیفەشەوە وەك كەسی ئاسایی مامەڵە ناكات و پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانیشی لاواز دەبێت و ناتوانێت بەشداری خۆشی و ناخۆشییەكانی كەسانی نزیكی بكات, بۆ نموونە زۆر بە سادە و سارد و سڕی باسی مردنی دایكی یان باوكی یان منداڵێكی ئازیزی دەكات وەك ئەوەی نەیناسێت و بێگانە بێت. سەرەڕای ئەوەش هەڵس و كەوت و ڕەفتاری لەگەڵ ڕووداوەكان و گۆڕانكاریەكانی چواردەوری ناگونجێت, بۆ نموونە كاتێك هەواڵێكی ناخۆش و دەڵتەزێن دەبیستێت ئەوا پێدەكەنێت, لە كاتێكدا لە ئەنجامی بیستنی هەواڵی خۆش دەست دەكات بە گریان. 

3- تێكچوونی پڕۆسەی دركپێكردن:-
كەسی تووشبوو بە شیزۆفرینیا گوێبیستی هەندێك دەنگ دەبێت كە كەسانی تر نایبیستن, یان هەندێك شت دەبینێ كە ئەوانەی تەنیشتی نایبینن و لە واقیعدا هیچ بوونێكیان نییە, بەڵكو تەنها لە مێشك و دڵ و دەروونی ئەودا هەیە, واتە تووشی هەڵوەسە دەبێت و بە ئاشكراو بە دەنگی بەرز قسە دەكات و هەڵس و كەوتی جۆرا و جۆر دەكات وەك ئەوەی لەگەڵ یەكێك قسە بكات یان گوێبیستی دەنگێكی ڕاستەقینە ببێت و هەڕەشەی لێبكەن یان تاوانباری بكەن یان فەرمانی شتێكی پێبكەن.
ئەمەش بە پلەی یەكەم بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە هاوسەنگی پێكهاتەی كیمیایی هەندێك بەشی مێشك تێكدەچێت و كار و چالاكییەكانی وەك پێویست كارناكات و بە هەڵە هەندێك شت لێكدەداتەوە, سەرەڕای ئەوەش بەبێ ئەوەی وروژێنەری واقیعی و ڕاستەقینە هەبێت ئەوا ئەو تێكچوونی هاوسەنگییە دەبێتە هۆی وروژاندنی ئەو خانانەی كە بەرپرسی بیستن و بینینن و ئەو هەڵوەسەی بیستن و بینینە دروست دەكەن. 

4- ڕەفتار و هەڵس و كەوت:-
كەسی تووشبوو بە شیزۆفرینیا هەندێك ڕەفتاری سەیر و نامۆ و سەرنج ڕاكێش دەكات, بۆ نموونە بە شێوەیەكی سەیر دادەنیشێ یان چەندەها جووڵەی سەیر بە دەم و چاوی دەكات یان بە دەست و قاچی جووڵەی نائاسایی دەكات كە هیچ مانایەكیان نییە, یان بۆ ماوەیەكی زۆر وەك بەرد و تەختە گیانی ڕەق دەبێت و هیچ جووڵەیەك ناكات و بۆ ماوەی یەك كاتژمێر لەیەك شوێن ڕادەوەستێت. 
نیشانە نێگەتیڤەكان:-
لەلای كەس تووشبوو بە شیزۆفرینیا هەندێك نیشانەی نێگەتیڤ دەردەكەوێت, بۆ نموونە گۆشەگیر دەبێت و حەز بە تێكەڵاوی كەسانی تر ناكات یان كەمتەرخەمی دەكات و گرنگی بە جل و بەرگ و پاك و خاوێنی خۆی نادات و حەز و ئارەزوو و گوڕ و تینی جارانی بۆ كاركردن و خوێندن نامێنێت و تووشی تەمبەڵی و سارد و سڕی دەبێت. 

چۆنێتی دەست نیشانكردنی كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا:- 
پزیشك و دەروونزانەكان كۆمەڵێك نیشانە و مەرجیان بۆ دەست نیشانكردنی كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا داناوە و كاتێك نیوەی یان زۆربەی ئەو نیشانانە لەلای هەر كەسێك هەبێت ئەوا ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت كە تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا بوو بێت, لە گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:- 
1- بیر و باوەڕی هەڵە و نامەنتیقی.
2- هەلاوس و بیستنی دەنگ و بینینی شتی ناواقیعی.
3- شڵەژان و تێكچوونی قسەكردنی.
4- ڕەفتاری نا ئاسایی و گیان ڕەق بوون یان بوون بە تەختە بۆ ماوەیەكی زۆر.
5- هاوبەشی نەكردنی خۆشی و ناخۆشیەكانی كەسانی نزیك و لاوازبوونی ئیرادە و كەم قسەكردن.
6- تێكچوون و لاوازبوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانی و كەمبوونەوەی گوڕ و تینی كاركردن و خوێندنی.
7- نابێت ئەو نەخۆشانەی تووشی لووی (ورم) مێشك بوون یان پەركەم و فێیان هەیە یان بیركۆڵن یان كەم و كورتی لە كۆئەندامی دەماری ناوەندیان هەیە یان ئەوانەی لە ئەنجامی ئالوودەبوون و خووگرتن بە ماددەی هۆشبەر تووشی شڵەژانی عەقڵی بوون, لەگەڵ كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا تێكەڵ بكرێن. 

تێبینی:- دەبێت بە لایەنی كەمەوە نیشانە سەرەكییەكان بۆ ماوەی یەك مانگ و ئەوانی تر بۆ ماوەی شەش مانگ بەردەوام بێت. سەرەڕای ئەوەش هەموو پشكنینە سەرەكیەكان بۆ ئەو كەسانە بكرێت تاوەكو یەكلا دەبێتەوە كە تووشی شیزۆفرینیا بوون, چونكە نەخۆشییەكی درێژخایەنە و زۆربەیان پێویستیان بە چارەسەر و چاودێری بەردەوام هەیە. 

ده‌رونناس:دکتۆر که‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی 


خەوزڕان گرفتێکی زۆربڵاوه‌ له‌ناو خه‌ڵکیدا، زۆربه‌ی ڕاپرسیه‌کان لەڕابردوودا ئاماژه‌یان بۆ ئه‌وه‌ ده‌کرد که‌ نزیکەی لە (35%) خه‌ڵکی کێشه‌یان هه‌یه‌ له‌مبواره‌دا، بەڵام بەهۆی ئەو گۆڕانکاریە خێرایانەی بەسەر ژیانی کۆمەڵگەکاندا هاتوون و گۆڕینی ستایلی ژیانی تاکەکان و گەشەسەندی تەکنۆلۆژیا و تەنگژە ئابوری و داراییەکانەوە لەئێستادا زۆرێک لە توێژینەوەکان ئاماژە بە بەرزبوونەوەی ئەو ڕێژەیە دەدەن بۆ نزیکەی (50%). خه‌وزڕان بریتیه‌ له‌و سکاڵایانه‌ی تاک ده‌یکات له‌ده‌ست خه‌وتن به‌شێوه‌یه‌کی نائارام و ناته‌واو و پچڕ پچڕ که ‌ئه‌مه‌ش کار ده‌کاته‌ چالاکی تاکه‌که‌ له‌کاتی ڕۆژدا و چه‌ندین کێشه‌ی ده‌روونی و جه‌سته‌یی بە‌دوای خۆیدا دەهێنێت، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌م باره‌ درێژخایه‌ن بێت. خه‌وزڕان یه‌کێکه‌ له‌تێکچوونه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانی پرۆسه‌ی (خه‌و- بێداری) و زۆرترین ڕێژه‌ی تێکچوونه‌کانی خه‌و پێک ده‌هێنێت وه‌ک ( فره‌ خه‌وی Hypersomnia، خه‌واڵویی Somnolence، خه‌وڕۆ Somnambulism، دانه‌جیڕه‌ له‌خه‌ودا Bruxism و … تد). 

ده‌کرێت خەوزڕان دابه‌ش بکرێت به‌سه‌ر سێ جۆردا:
1- قورسی له‌ده‌ستپێکردنی خه‌ودا: له‌مباره‌دا کاتێک تاک ده‌چێته‌ ناو جێگای نوستنه‌وه‌ ئه‌وا به‌ئاسانی ناتوانێت بخه‌وێت، به‌ڵام کاتێک ده‌خه‌وێت ئه‌وا خه‌وه‌که‌ی به‌رده‌وام ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی ئاسایی.
2- بێداربوونه‌وه‌ی فره‌باربووه‌وه‌: له‌مباره‌دا تاک له‌سه‌ره‌تادا به‌ئاسانی ده‌خه‌وێت به‌ڵام خه‌وه‌که‌ی پچڕ پچڕ ده‌بێت و ناتوانێت به‌به‌رده‌وامی بخه‌وێت و چەند جارێک بێدار دەبێتەوە.
3- زوو بێدار بوونه‌وه‌ : له‌مباره‌دا تاک لەسەرەتادا دەخەوێت بەڵام سه‌رله‌به‌یانییه‌کی زوو بێدار ده‌بێته‌وه‌ و ناتوانێت خه‌وی لێبکه‌وێته‌وه‌ و درێژە بەخەوەکەی بدات.

هه‌روه‌ها ده‌توانین خەوزڕان له‌ڕووی ماوه‌ و خایاندنی کاتی خەوزڕانه‌که‌‌ دابه‌ش بکه‌ین بۆ سێ جۆر: 
1- خەوزڕان کاتی : له‌یه‌ک شه‌وه‌وه‌ تا سێ شه‌و.
2- خەوزڕان کورت خایه‌ن: له‌چوار شه‌وه‌وه‌ تاکو سێ هه‌فته‌.
3- خەوزڕان درێژ خایه‌ن: له‌ سێ هه‌فته‌ زیاتر.
ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی خەوزڕان که‌ به‌ویستی مرۆڤ خۆیه‌تی جا به‌مه‌به‌ستی کارکردن یان خوێندنه‌وه‌ یان هه‌ر چالاکییه‌کی تر ڕووبدات ناچێته‌ خانه‌ی تێکچوونی خه‌وه‌وه‌، به‌ڵکو خەوزڕان وەک جۆرێک لەتێکچوونی خەو هۆکارێک یان چه‌ند هۆکارێکی ده‌روونی یان ئه‌ندامی یان ڕه‌فتاری و ژینگه‌یی له‌پشتیه‌وه‌یه‌تی.

لێره‌دا پرسیارێک دێته‌ پێشمان ، ئایا هه‌ر که‌سێک که‌م بخه‌وێت ئه‌وا تووشی خەوزڕان هاتووه‌؟
هه‌موو مرۆڤێکی ئاسایی پێویستی به‌ (4:30) تا (10:30) کاژێر هه‌یه‌ بۆ خه‌وتن له‌هه‌ر (24) کاژێرێکدا، بۆئه‌وه‌ی ڕزگاری بێت لە شەکەتی ڕۆژی پێشووتر و ڕۆژی پاشتر هه‌ست به‌چالاکی بکات. ژماره‌ی ئه‌و کاژێرانه‌ی پێویستن بۆ خه‌و له‌که‌سێکه‌وه‌ بۆ که‌سێکی تر جیاوازه‌، هه‌ندێک که‌س له‌و باوه‌ڕه‌دان که‌ئه‌وان ڕۆژانه‌ پێویستیان به‌ (8) کاژێر خه‌و ده‌بێت و پێیان وایه‌ هه‌تاکو زیاتر بخه‌ون له‌سه‌روو هه‌شت کاژێره‌وه‌ هێنده‌ ته‌ندروستتره‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ باوه‌ڕێکی هه‌ڵه‌یه‌. ڕاستە زۆرینەی مرۆڤەکان لەسەر گۆی زەوی لەنێوان (8 – 7) کاژێردا دەخەون، بەڵام مەرج نیە هەموومان وەک پێویستمان بەهەمان کات هەبێت بۆ نووستن. بۆنموونه‌ ئه‌گه‌ر تۆ له‌شه‌ودا ته‌نها (5) کاژێر خه‌وتیت و بۆ ڕۆژی پاشتر هه‌ستت به‌چالاکی و زینده‌یی کرد که‌واته‌ تۆ کەم خەو نیت و کێشه‌ت نیه‌ له‌خه‌ودا. که‌سانێک هه‌ن خراپی ڕاپه‌ڕاندنی کاره‌کانیان و سه‌رنه‌که‌وتنه‌کانیان له‌هه‌ندێک کاروباری ژیانیاندا ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ که‌م خه‌وی، ئه‌م بۆچوونه‌ش وایانلێده‌کات زیاتر جه‌خت بکه‌نه‌وه‌ له‌خه‌و و زێده‌ڕۆیی بکه‌ن له‌مبواره‌دا و له‌خۆیانی بکه‌ن به‌گرفت. هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت واقیعبینانه‌ سه‌رچاوه‌ی کێشه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌ و سه‌رنه‌که‌وتن و بێبه‌رهه‌می و ته‌نگژه‌کان ده‌ستنیشان بکرێن و جیابکرێنه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ڕه‌نگه‌ تۆ کێشه‌ت له‌گه‌ڵ خاوه‌ن کار یان ده‌وروبه‌ر یان به‌ڕێوه‌به‌ره‌که‌تدا هه‌بێت، یان کاره‌که‌ت به‌دڵ نه‌بێت و له‌گه‌ڵ خواستی خۆتدا یه‌کنه‌گرێته‌وه‌ یان فشاری زۆرت له‌سه‌ربێت که ‌ئه‌مانه‌ هۆکاری سه‌رنه‌که‌وتن و که‌مبه‌رهه‌می تۆ بن نه‌ک خەوزڕان. 

هۆکاره‌کانی خەوزڕان
هۆکاره‌کانی خەوزڕان زۆرن به‌ڵام ده‌کرێت گرنگترین ئه‌م هۆکاره‌کانه‌ له‌چه‌ند کۆمه‌ڵه‌یه‌کدا کۆبکه‌ینه‌وه‌ که‌ئه‌وانیش ئه‌مانه‌ن : 

1- هۆکاره‌ ده‌روونیه‌کان : توێژینه‌وه‌کان ده‌ریانخستووه‌ که‌ (40%)ی ئه‌وانه‌ی تووشی خەوزڕان هاتوون تێکچوونی ده‌روونییان هه‌یه‌ . ئه‌و هۆکاره‌ ده‌روونییانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی خەوزڕان جۆراوجۆرن وه‌ک خه‌مۆکێ و دڵه‌ڕاوکێ و فشاره‌کانی خێزان و کار و … هتد. کاتێک باس له‌تێکچوونی ده‌روونی ده‌که‌ین ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت که‌ که‌سی تووشبوو نه‌خۆشی ژیری یان ده‌روونی هه‌یه‌ به‌ڵام گۆڕانی شێوازی ژیانی هاوچه‌رخ له‌م ڕۆژگاره‌دا گه‌لێک جۆر فشاری ده‌روونی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ کاریگه‌رییان ده‌بێت له‌سه‌ر خه‌و. ئه‌و که‌سه‌ی تووشی خەوزڕان ده‌بێت به‌هۆی فاکته‌ری ده‌روونییه‌وه‌‌ له‌زۆر باردا درک به‌وه‌ ناکات که‌ئه‌م خەوزڕانه‌ی تووشی هاتووه‌ ده‌رئه‌نجامی فاکته‌ره‌ ده‌روونیه‌کانه‌، وه‌ک باوه‌ خه‌ڵکی له‌وه‌ ده‌سڵه‌مێنه‌وه‌ ‌ناو ببرێن به‌نه‌خۆشیی ده‌روونی، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆرێک له‌ حاڵه‌ته‌کانی خەوزڕان فاکته‌ری ده‌روونی له‌پشته‌وه‌یه‌ پێویسته‌ هه‌وڵ بدرێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی فاکته‌ره‌ ده‌روونیه‌کان لای ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی خەوزڕان هاتوون. وه‌ک په‌یوه‌ندییه‌کیش له‌نێوان هه‌ندێک نه‌خۆشی ده‌روونی له‌گه‌ڵ خەوزڕاندا ده‌کرێت به‌نموونه‌ خه‌مۆکێ و دڵه‌ڕاوکێ ده‌ستنیشان بکه‌ین: ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی خه‌مۆکێ دێن ئه‌وانه‌ن که‌ تووشی زوو بێدار بوونه‌وه‌ ده‌بن له‌خه‌و واته‌ له‌ده‌مه‌و به‌یانییه‌کی زوودا بێدار ده‌بنه‌وه‌. ئه‌و که‌سانه‌ش تووشی دڵه‌ڕاوکێ هاتوون ئه‌وانه‌ن که‌ زه‌حمه‌ت خه‌ویان لێده‌که‌وێت له‌سه‌ره‌تای خه‌ودا. 

2- هۆکاره‌‌ ئه‌ندامییه‌کان: ئه‌مانه‌ش گه‌لێک جۆرن و پێویسته‌ له‌سه‌ر پزیشک که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر حاڵه‌تی تێکچوونی خه‌و (خەوزڕان) بکات به‌مه‌به‌ستی ده‌ستنیشانکردنی ئه‌م هۆکارانه‌، له‌وانه‌ش:
● تێکچوونه‌کانی هه‌ناسه‌دان: وه‌ک پرخه‌ پرخ و وه‌ستانی هه‌ناسه‌ له‌کاتی خه‌ودا، وه‌ستانی هه‌ناسه‌دانی ناوه‌ندی به‌تایبه‌تی لای ئه‌وانه‌ی کێشه‌ی دڵ و هه‌ستیاری هه‌ناسه‌دانیان هه‌یه‌ له‌بۆری هه‌وای سه‌روو و خواروودا هه‌یه‌.
● گه‌ڕانه‌وه‌ی ترشه‌ڵۆک بۆ سورێنچک: واته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ترشه‌ڵۆک له ‌گه‌ده‌وه‌ بۆ سورێنچک، هه‌ندێک جار ئه‌م ترشه‌ڵۆکانه‌ ده‌گاته‌ گه‌روو. ئه‌مه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ هۆکاره‌ ناسراوه‌کانی پچڕ پچڕی خه‌و و خەوزڕان.
● دیارده‌ هاوه‌ڵگره‌کانی جووڵه‌ ناجێگیره‌کانی هه‌ردوو قاچ : ئه‌مه‌ش بریتیه‌ له‌هه‌ستیارییه‌کی نامۆ و نائارام له‌هه‌ردوو قاچدا وه‌ک مێرووله‌ کردنی هه‌ردوو قاچ و هه‌ستکردن به‌ئازاری هه‌ردوو قاچ یان هه‌ستده‌کات شت به‌قاچه‌کانیدا هه‌ڵده‌گه‌ڕێ یان ئاره‌زووی به‌تین بۆ جووڵاندنی قاچ له‌کاتی خه‌ودا، ئه‌م حاڵاتانه‌ له‌زۆربه‌ی کاتدا بۆیان هه‌یه‌ ڕووبده‌ن به‌ڵام زیاتر له‌پێش خه‌ودا زیاتر ڕووده‌ده‌ن که‌ ده‌بێته‌ هۆی خەوزڕان.
● ئازار : ژان و ئازار هه‌رچییه‌ک بێت هۆکاره‌که‌ی بۆی هه‌یه‌ ببێته‌ هۆی خەوزڕان.
● هۆکاری ته‌ندروستی تر: وه‌ک له‌رزه‌ ئیفلیجی، نه‌خۆشیه‌کانی گورچیله‌، نه‌خۆشی ڕژێنی ده‌ره‌قی، شه‌کره‌ و … تد. 

3- هۆکاره‌ ڕه‌فتاری و ژینگه‌ییه‌کان:
● ناڕێکی له‌ واده‌کانی خه‌وتن و بێداربوونه‌وه‌.
● خەوزڕان ده‌ستکه‌وتوو: له‌مباره‌دا تاک به‌هۆی هه‌ندێک به‌ربه‌ستی کۆمه‌ڵایه‌تی یان فشاری ده‌روونیه‌وه‌ تووشی خەوزڕان ده‌بێت، به‌ڵام پاش نه‌مانی هۆکاره‌کانیش گرفتی خەوزڕانیه‌که‌ به‌رده‌وام ده‌بێت ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌سه‌که‌ له‌سه‌ر هه‌ندێک نه‌ریتی هه‌ڵه‌ ڕادێت و واده‌زانێت که‌ ئه‌م حاڵه‌تی خەوزڕانه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵی ماوه‌ته‌وه‌ ئه‌مه‌ش وایلێده‌کات مێشکی زیاتر جه‌نجاڵ بێت و زیاتر نائارام بێت. ئه‌م جۆره‌ که‌سانه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌کانیان باشتر ده‌خه‌ون.
● سستی و ته‌مه‌ڵی: توێژینه‌وه‌کان ده‌ریانخستووه‌ که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی سست و خاون له‌ژیانیاندا خراپتر ده‌خه‌ون له‌چاو ئه‌و که‌سانه‌ی گورجوگۆڵ و چالاکن، وه‌رزشه‌وانه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی باشتر ده‌خه‌ون له‌ که‌سە سست و ته‌مه‌ڵه‌کان.
● زۆر به‌کارهێنانی ووریاکه‌ره‌وه‌کان و مه‌ی: وه‌ک چا و قاوه‌ و کۆلا و شۆکۆلاته‌ . هه‌روه‌ها جگه‌ره‌کێشان (نیکۆتین) به‌ ووریاکه‌ره‌وه‌ داده‌نرێت. سه‌باره‌ت به‌ مه‌ی و ئه‌لکهولیش له‌ڕووی زانستیه‌وه‌ سه‌لمێنراوه‌ که‌ده‌بێته‌ هۆی خەوزڕان و پچڕ پچڕبوونی خه‌و و تێکچوونه‌کانی هه‌ناسه‌دان له‌کاتی خه‌ودا. 

شێوازه‌کانی چاره‌سه‌ری خەوزڕان:
بێگومان خەوزڕان نیشانه‌یه‌ بۆ نه‌خۆشی نه‌ک خۆی نه‌خۆشی بێت، بۆیه‌ ده‌بێت ئاڕاسته‌ی چاره‌سه‌ر له‌مبواره‌دا به‌ره‌و هۆکاری خەوزڕانه‌که‌ بێت، ئه‌گه‌ر هۆکاره‌که‌ ده‌روونی یان ئه‌ندامی بێت ده‌بێت سه‌ره‌تا ده‌نیشان بکرێت ئه‌وجا چاره‌سه‌ر بکرێت به‌مه‌ش خەوزڕان وه‌ک ده‌رئه‌نجامێکی ئه‌و هۆکاره‌ به‌ره‌و باش بوون ده‌چێت. ئه‌گه‌ر ئه‌ندامانی خێزان بینییان که‌ ئه‌ندامێکیان پرخه‌ ده‌کات له‌خه‌ودا یان هه‌ناسه‌ی ده‌وه‌ستێت یان زۆر ده‌جوڵێت له‌کاتی خه‌ودا ئه‌وا ڕه‌نگه‌ هۆکاری ئه‌ندامی بێت و پێویسته‌ له‌سه‌ریان سه‌ردانی پزیشکی پسپۆر له‌مبواره‌دا بکه‌ن، ‌ئه‌گه‌ر زانرا که‌سه‌که‌ خه‌مۆکێ یان دڵه‌ڕاوکێیه‌کی زۆری هه‌یه‌ ئه‌وا هۆکاری خەوزڕانه‌که‌ ده‌روونیه‌ و پێویسته‌ سه‌ردانی پزیشکی ده‌روونی بکرێت. واته‌ هۆکاره‌که‌ ده‌روونی بێت یان جه‌سته‌یی ئه‌وا چاره‌سه‌رکردنی هۆکاره‌که‌ گه‌ره‌نتی چاره‌سه‌ری خەوزڕانه‌که‌ ده‌کات. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌هۆی هۆکاری ڕه‌فتاریه‌وه‌ بێت یان نه‌توانرا ده‌ستنیشانی هۆکاره‌که‌ی بکرێت ئه‌وا ده‌بێت چاره‌سه‌ره‌که‌ ڕه‌فتاری بێت و ده‌توانرێت له‌قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تای خەوزڕاندا به‌کارهێنانی حه‌بی خه‌و به‌خش پاڵپشتی چاره‌سه‌ره‌که‌ بکرێت. سه‌باره‌ت به‌ڕۆڵی حه‌به‌ خه‌و به‌خشه‌کان ده‌بێت له‌ژێر چاودێری پزیشک و به‌پێی جۆری خەوزڕانه‌که‌ و بۆ ماوه‌ی سنووردار به‌کاربهێنرێت بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر خەوزڕانه‌که‌ به‌تین بوو به‌هۆی فشارێکه‌وه‌ یان گه‌شتێکی درێژخایه‌نه‌وه‌ که‌جیاوازی کاتی شه‌و و ڕۆژی لێده‌که‌وێته‌وه‌ ده‌کرێت حه‌بی خه‌و به‌خش به‌کاربهێنرێت به‌مه‌رجێک دەبێت لەژێر چاودێری پزیشکدا بەکاربهێنرێت. به‌ڵام له‌کاتی بوونی خەوزڕان درێژ خایه‌ندا ده‌بێت پزیشکی پسپۆر دوای ئه‌وه‌ی ڕۆڵی فاکته‌ره‌ ده‌روونی و ئه‌ندامییه‌کان به‌ دوور یان نائاماده‌ داده‌نێت که‌واته‌ فاکته‌ره‌کان ده‌که‌ونه‌ خانه‌ی فاکته‌ره‌ ڕه‌فتاریه‌کانه‌وه‌ هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت له‌م ڕووه‌وه‌ چاره‌سه‌ر بکرێت و سه‌ره‌تاکه‌ی بۆ ماوه‌یه‌کی دیاریکراو له‌ژێر چاودێری پزیشکدا حه‌بی خه‌و به‌خش به‌کاربهێنرێت . 

پێویسته‌ بزانرێت حه‌به‌ خه‌و به‌خشه‌کان چاره‌سه‌ر نین بۆ خەوزڕانی درێژ خایه‌ن، هه‌روه‌ها به‌کارهێنانی ئه‌م حه‌بانه‌ بۆ ماوه‌ی درێژ ده‌بێته‌ هۆی گیرۆده‌بوون (الادمان) و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کاتدا بڕی حه‌بی به‌کارهاتوو ئه‌و کاریگه‌رییه‌ی سه‌ره‌تای نامێنێت و به‌کارهێنه‌ر ناچار ده‌بێت بڕه‌که‌ زیاد بکات. شایانی ئاماژه‌ بۆکردنه‌ که‌ وه‌ستانی کتوپڕ له‌ به‌کارهێنانی ئه‌م حه‌به‌ خه‌و به‌خشانه‌ ده‌بێته‌ هۆی گه‌ڕانه‌وه‌ی خەوزڕانیه‌کی به‌تین، وه ‌ئه‌‌گه‌ر که‌سێک گومانی ئه‌وه‌ی لێکرا که‌ تووشی هه‌ناسه‌ وه‌ستان بووه‌ له‌کاتی خه‌ودا ده‌بێت به‌ته‌واوی دوور بکه‌وێته‌وه‌ له‌به‌کارهێنانی ئه‌م حه‌بانه‌ چونکه‌ کێشه‌کانی که‌سه‌که‌ زیاتر ده‌کات له‌بواری هه‌ناسه‌داندا. هه‌روه‌ها نابێت حه‌بی حه‌ساسیه‌ت بۆ مه‌به‌ستی خه‌و به‌کاربهێنرێت. 

چه‌ند ئامۆژگاری و ڕێنماییه‌ک بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی گرفتی خەویان هەیە:
ئه‌و که‌سه‌ی که‌ دووچاری خەوزڕان دێت‌ پێویسته‌ خه‌و و کاته‌کانی خه‌وی ڕێکبخات، په‌یڕه‌وی نه‌ریتی ڕاست و دروست بکات له‌مبواره‌دا، ئه‌گه‌ر ئه‌گه‌ری بوونی هۆکارێکی جه‌سته‌یی یان ده‌روونی هه‌یه‌ له‌مبواره‌دا ئه‌وا سه‌ردانی پزیشکی پسپۆر بکات له‌مبواره‌دا. له‌و نه‌ریته‌ ڕاست و دروستانه‌ی پێویسته‌ په‌یڕه‌و بکرێت له‌م بواره‌دا:
1- پێش نوستن خۆت خاو بکه‌ره‌وه‌: واته‌ نابێت هه‌تا کاتی نوستن تاک خه‌ریکی کارکردن بێت یان به‌چالاکیه‌وه‌ ماندوو بێت، چونکه‌ ئه‌م ڕه‌وشانه‌ خه‌و ده‌زڕێنێت و ناتوانیت به‌زوویی بخه‌ویت، بۆیه‌ پێش کاتی خه‌و به‌ماوه‌یه‌کی گونجاو پشوو بده‌ و خۆت خاو بکه‌ره‌وه‌ و خۆت ئاماده‌ بکه‌ بۆ خه‌و.
2- خۆت ناچار مه‌که‌ بۆ خه‌و: واته‌ زۆر له‌خۆت مه‌که‌ بۆ خه‌و، چونکه‌ خه‌و لێکه‌وتن به‌زۆر نابێت، به‌ڵکو له‌م کاتانه‌دا چالاکییه‌کی هێمنانه‌ ئه‌نجام بده‌ وه‌ک خوێندنه‌وه‌ یان بینینی ته‌له‌فیزیۆن (بابه‌تی وروژێنه‌ر نه‌بێت) یان هەر چالاکیەکی تر.
3- ئه‌و کاتانه‌ بچۆره‌ سه‌ر جێگه‌ی خه‌و که‌ خه‌و ده‌تباته‌وه‌.
4- ئه‌گه‌ر هه‌ستت کرد له‌ناو جێگه‌ی خه‌ودا خه‌وت لێناکه‌وێت و بێداریت ئه‌وا جێگه‌که‌ت به‌جێبهێڵه‌ و خۆت به‌شتێکی هێمنه‌وه‌ سه‌رقاڵ بکه‌ ئه‌وجا بگه‌ڕێوه‌.
5- کاتژمێر له‌به‌رده‌م و له‌پێش چاوی خۆت دامه‌نێ، زه‌نگی کاتژمێره‌که‌ت بنێره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بێخه‌م به‌یانیان بێداربیته‌وه‌.
6- کاتی خه‌وتن و بێداربوونه‌وه‌ت ڕێک بخه‌.
7- هه‌وڵ بده‌ به‌ڕێکوپێکی وه‌رزش ئه‌نجام بده‌یت، چونکه‌ وه‌رزش کردن یارمه‌تی خه‌وتن ئه‌دات به‌باشی.
8- شه‌وانه‌ خواردنه‌وه‌ ووریابه‌خشه‌کان که‌م بکه‌ره‌وه‌ ( لانیکه‌م سێ کاژێر پێش نووستن چا و قاوه‌ و هاوشێوه‌کانیان به‌کارمه‌هێنه‌).
9- له‌جگه‌ره‌ کێشان و مه‌ی خواردنه‌وه‌ دوور بکه‌وه‌ره‌وه‌.
10- ئێواران ژه‌مێکی سووک بخۆ.
11- ته‌له‌فیزیۆن و کۆمپیوته‌ر له‌ژووری نوستنه‌که‌ت دامه‌نێ. 

ئ: دەروونناس: سامان سیوه‌یلی 


به‌دران ئه‌حمه‌د حه‌بیب 
8/1/2011 
ده‌مویست وتارێك بنووسم بپرسم: ئاخۆ مه‌لا گرینگییه‌كه‌ی جارانی ماوه‌ بۆ كۆمه‌ڵی كورده‌واری یان نا؟ له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌ركێك به‌گوێره‌ی په‌ره‌سه‌ندنی ژیان دێته‌ گۆڕان، ناشێ مه‌لا هه‌تاهه‌تایه‌ هه‌مان رۆڵ ببینێ له‌كاتێكدا جێگره‌وه‌ بۆ زۆربه‌ی رۆڵه‌كانی په‌یدا بووه‌. جاران مه‌لا، ژنی ماره‌ ده‌كرد ئێسته‌ دادگه‌ ده‌یكا. میراتی دابه‌ش ده‌كرد، یاسا ده‌یكا. ئامۆژگاریكار و رێنوێن بوو بۆ كۆمه‌ڵگه‌، راگه‌یاندن هه‌یه‌. شه‌ڕ و گرژیی نێوان لایه‌نگه‌لی دژبه‌یه‌كی ده‌وه‌ستانده‌وه‌، پۆلیس ده‌یكا. ته‌نانه‌ت ئێسته‌ رێنوێنیی ئاینیش له‌ راگه‌یاندن و به‌رنامه‌ی تایبه‌ته‌وه‌ دێنه‌ وه‌شاندن، مه‌لا ته‌نیا پێشنوێژیی بۆ ماوه‌ته‌وه‌. كاره‌یلی تر هه‌مووی ئه‌ركی داووده‌زگای میرین، مه‌لا بیكا پێشێلكردنی یاسایه‌. 
بۆ نموونه‌ سانسۆری كتێب كه‌ مه‌لایه‌ له‌ رێگه‌ی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری و ئه‌وقافه‌وه‌ ده‌یكه‌ن له‌و ده‌مه‌یدا یاسا راشكاوانه‌ ده‌ڵێ چاپه‌مه‌نی له‌ كوردستان سانسۆری له‌سه‌ر نییه‌. هه‌ینی نییه‌ گه‌لێك له‌ مه‌لایه‌ل گۆمی مه‌ند و ته‌ناهیی شار نه‌شێوێنن به‌ ئاژاوه‌نانه‌وه‌ دژی شیعرێك، كتێبێك، گۆرانییه‌ك، به‌پێچه‌وانه‌ی رێنوێنیی حكوومه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ مزگه‌وت جێی ئه‌م باسانه‌ نییه‌ و خۆتانی لێ ببوێرن. 
ئه‌وه‌ی له‌ نووسینی ئه‌و وتاره‌ی گێڕامه‌وه‌ مه‌لا فه‌رمان خه‌رابه‌یی بوو. به‌پێچه‌وانه‌ی مه‌لایه‌وه‌، خه‌رابه‌یی په‌نای بۆ گفتوگۆی شارستانییانه‌ بردووه‌. به‌راوردی بیری كۆمه‌ڵایه‌تیی باوی كوردستانی كردووه‌ له‌گه‌ڵ بیری ئه‌و ژنانه‌ی له‌ بواری مافی ژناندا بزێون. مه‌لا به‌ ده‌سپاكییه‌وه‌ ئاماژه‌ی به‌سه‌رچاوه‌ی ئاخاوتنی ئه‌و ژنانه‌ داوه‌ و به‌وپه‌ڕی تۆره‌ و ئه‌ده‌بیشه‌وه‌ له‌ هه‌ندێكیان دواوه‌. نموونه‌ له‌ ئاخاوتنی هه‌ندێك له‌و ژنانه‌ی مه‌لای تاین به‌ره‌نگاریان بووه‌: 
"ماره‌بڕینی نێر له‌ نێر و مێ له‌ مێ". "فره‌پیاوی بۆ ژن له‌ به‌رامبه‌ر فره‌ژنی بۆ پیاو". له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌ڵێن ژماره‌ی ژن له‌ كۆمه‌ڵی ئێمه‌دا زیاتره‌ له‌ ژماره‌ی پیاو و قه‌یره‌كچ زۆرن "به‌لۆری گه‌مه‌ی سێكسی له‌ ده‌ره‌وه‌ بێنن بۆ كوردستان و په‌رله‌مان دابه‌شیان بكا". یان "هێنانی پیاو له‌ ده‌ره‌وه‌ و دابینكردنی شوێنی تایبه‌ت بۆ رابواردن له‌گه‌ڵ ژنانی كوردستان"، گوایه‌ ئه‌ڵمانیا دوای شه‌ڕی دووه‌م وای كردووه‌. یه‌كێكی تریان ده‌ڵێ "له‌ كۆمه‌ڵی كوردیدا ژن كۆیله‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ نابێ هیچ ئامۆژگارییه‌ك له‌ پیاو وه‌ربگرێ، ئه‌و ژنه‌ی به‌ قسه‌ی پیاو بكا یان نه‌خۆشه‌ یان ته‌واو نییه‌". یه‌كێكی تر داوای زایند (سیكس) ی به‌كۆمه‌ڵ ده‌كا له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌ك خۆی ده‌ڵێ "پێغه‌مبه‌ران كردوویانه‌". 
مه‌لا فه‌رمان سه‌رجه‌م ئه‌م قسه‌ قۆڕانه‌ی تۆمار كردووه‌ و كورته‌ بۆچوونێكی خۆشی به‌پاڵ داون. ئه‌و كه‌ ده‌ڵێ ئه‌م هزرانه‌ بیانین به‌كۆمه‌ڵی كورده‌واری و ئه‌وانه‌ی واش ده‌ڵێن دڵسۆزی ئافره‌تان نین، له‌ بنی كودیله‌ی داوه‌ و راستی پێكاوه‌، له‌ كتێبیشدا تۆماری كردوون كه‌ كتێب رووی له‌ بژاره‌ی كۆمه‌ڵه‌. ئه‌و نه‌هاتووه‌ له‌ سه‌كۆ و بڵندوێژی مزگه‌وته‌وه‌ هانی نه‌فامان بدا و بیانكا به‌ئاگر. 
ده‌بوو وه‌ڵامی مه‌لا به‌نووسین بێته‌ دانه‌وه‌ نه‌ك به‌خۆپێشاندان، ده‌بوو خاوه‌نی ئه‌م بۆچوونانه‌، چاوقایمانه‌ به‌رگری له‌ خۆیان بكه‌ن نه‌ك رێپێوان و قیژه‌قیژ. 
بڕێكی تریش له‌ بیروبۆچوونی ئه‌و خاتوونانه‌ ده‌هێنمه‌وه‌ تا خه‌ڵك كوێرانه‌ به‌رگرییان لێ نه‌كه‌ن. مه‌رجیش نییه‌ ئه‌وه‌ی مه‌لا ده‌یڵێ هه‌مووی چه‌وت و ئه‌وه‌ی ژنی ئازادیخواز ده‌یڵێ راست بێ. هه‌ندێك له‌ بۆچوونی ئه‌و خاتوونانه‌ هیچ بنه‌وایه‌كی زانستییان نییه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی داوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ماره‌بڕین ده‌كا و ده‌ڵێ "كورد پێش ئه‌وه‌ی ببێ به‌ئیسلام پێش گواستنه‌وه‌ زایندیان كردووه‌ و ماره‌بڕین نه‌ریتی عه‌ره‌به‌" یان ده‌ڵێ "كولتووری ده‌مارگیراوی له‌ به‌رامبه‌ر ئافره‌ت، هی عه‌ره‌به‌ و ئیسلام هێناویه‌تی". یاخۆ ده‌ڵێ "ئیسلام هات و هه‌موو به‌ها و نه‌ریته‌ جوانه‌كانی كوردی خنكاند، ئیسلام هات و چه‌وساندنه‌وه‌ی ژنی سه‌پاند". یان "ئاین هۆكاری سه‌ره‌كیی پێشێلكردنی مافی ئافره‌ته‌". 
هه‌موو ئه‌م بۆچوونانه‌ پێچه‌وانه‌ی راستین، با له‌وه‌ی دوایییه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین، ئیسلام وه‌ك هه‌ر بیرێكی تازه‌ كه‌ سه‌ری هه‌ڵدابێ، ئازادیی بۆ كۆمه‌ڵێك چین و توێژ هێنا یه‌كیان ئافره‌ت بوو. خوێندنه‌وه‌یه‌كی ته‌نانه‌ت سه‌رپچڕیش بۆ مێژووی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، وه‌ك رۆژی روون راستیت بۆ ده‌خاته‌ روو. ئه‌گه‌ر ئاین ئه‌مڕۆ رێگری هه‌ندێك پێشكه‌وتن بێ ئه‌مه‌یان پێوه‌ندیی به‌گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی له‌باره‌ی كورد و مافی ئافره‌تیشه‌وه‌ ده‌یڵێن و پرسی ئازادیی زایند و نازانم چی، سه‌رله‌به‌ر درۆی رووت و په‌تین. كورد له‌مه‌ڕ پرسی ئافره‌ته‌وه‌، پێش ئیسلام ده‌مارگیراوتر بووه‌ له‌ عه‌ره‌ب. به‌درێژای مێژوو پرسی نامووس رێگه‌ی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ كورد گرتووه‌. مێژووی كورد فه‌وتاوی ئه‌مه‌یه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك نه‌یهێشتووه‌ ببێ هیچ. ئه‌و چیڕۆكه‌ی زه‌ینه‌فون له‌ "گه‌شتی ده‌هه‌زار سواره‌"دا ده‌یگێڕێته‌وه‌ له‌باره‌ی باوكێك چۆن سه‌ری خۆی داناوه‌ بۆ پاراستنی نامووسی كچه‌كه‌ی نه‌وه‌كا سوپای گریك ده‌ستی بۆ ببه‌ن، چیڕۆكێكه‌ زۆر جار پاته‌ كراوه‌ته‌وه‌. یان به‌سه‌رهاتی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی كورد له‌ ئیسلام له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ عوسمانی كوری عه‌فان سه‌باره‌ت به‌ ناكۆكیی نامووسه‌وه‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ خێڵانی عه‌ره‌ب. كۆیلایه‌تیی ژن، بۆ بیری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ نه‌ك بۆ ئاین. بیری دواكه‌وتووی كۆمه‌ڵایه‌تی، ته‌نانه‌ت بۆڕی به‌بیری ئاینیش داوه‌ و خۆی سه‌پاندووه‌. بێگومان به‌رگری له‌ ئاین ناكه‌م له‌م پرسه‌، به‌لای منه‌وه‌ زۆر بیری ئاینی هه‌یه‌ له‌باره‌ی پرسگه‌لی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، بیری رزیون و نابێ كاریان پێ بێته‌ كردن، یاساش زۆری لێ گۆڕیون وه‌ك پرسی فره‌ژنی و میرات و شایه‌دی.


ئایا رۆژێك بیرت لەوە كردووەتەوە بۆچی سەرە قەڵەم كونێكی بچووكی تێدایە؟ بێگومان ئەگەر هۆیەكەی بزانی لەمەودوا دەبێتە جێی گرینگیت. 

تا ئێستە وا زانراوە كونبوونی سەری قەڵەمی جاف تەنیا بۆ رووكەش و جوانی بووە، بەڵام بەپێچەوانەوە بوونی ئەو كونە دەبێتە هۆی رزگاربوون لە مردن. 

بەهۆی ئەوەی زۆر جار ئەو سەرە قەڵەمە دەكەوێتە بەر دەستی منداڵانی ساوا و ئەوانیش وەك سروشتی خۆیان هەر شتێكیان بکەوێتە دەست، دەیخەنە ناو دەمیانەوە، كاتێكیش كە ئەو سەرە قەلەمە دەكەوێتە ناو دەمی منداڵەوە، دەچێتە قورگی و بەهۆی ئەوەی قورگی منداڵ زۆر بچووكە، دەبێتە هۆی گیرانی قورگی و هەناسە راوەستانی، بەڵام بەهۆی ئەو كونەوە کە لەسەری قەلەمەکە هەیە، منداڵ دەتوانێ هەناسە بدات و لە مردن رزگاری بێت، تا ئەو کاتەی لە زاری دەریدەهێنن. 

--------- 
س: باس 

توێژینەوەیەکی نوێی پزیشکی دەریخستووە زۆر خواردنی سەوزەگەلادارەکان و چەوەندەر لە کەسانی سەروو تەمەنی پەنجا ساڵاندا ئەگەری لاوازبوون و لەدەستدانی بینایی پەیوەست بە تەمەن کەمدەکاتەوە.

توێژەرەکان لە (ئەنستیتۆی توێژینەوەی پزیشکیی ویستمێد) بوون لە ئوسترالیا و توێژینەوەکەیان لە جۆرناڵی زانستی (Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics) بڵاوکردووەتەوە.

لەدەستدانی بینایی پەیوەست بە تەمەن (macular degeneration) یەکێکە لە هۆکارەکانی لێڵبینی و تەنانەت نابینایی و لەگەڵ چوونە تەمەن ئەگەری روودانی زیاددەکات.

بۆ گەیشتن بە ئەنجامەکان، پشکنین بۆ 2000 هاووڵاتیی ئوسترالیی تەمەن 49 ساڵ و زیاتر کراوە و بۆ ماوەی 15 ساڵ بەدواداچوون بۆ بینایی و تەندروستی چاویان کراوە.

لە ئەنجامدا دەرکەوت ئەو کەسانەی رۆژانە 100-142 میللیگرام نیتراتی سرووشتی دەخۆن، ئەگەری تووشبونیان بە لەدەستدانی بینایی پەیوەست بە تەمەن بە راددەی 35% کەمدەکات، بەراورد بەوانەی رۆژانە 69 میللیگرام و کەمتر نیتراتی سرووشتی دەخۆن.

چەوەندەر و سەوزە گەڵادارەکان (سڵق، کەلەرم، سپێناخ، کاهو، برۆکلی و هاوشێوەکانیان) لە سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی نیتراتی سرووشتین.

هەر 100 گرام لە سپێناخ بڕی 20 میللیگرام نیتراتی سرووشتی تێدایە، هەر 100 گرام لە چەوەندەر 15 میللیگرام و هەر 100 گرام لە کەلەرم 25 میللیگرام نیتراتیان تێدایە.

ئ: سەروەر سالار

MKRdezign

په‌یوه‌ندی كردن

الاسم

بريد إلكتروني *

رسالة *

يتم التشغيل بواسطة Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget